Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ялăн аслă урамĕ варринче пасар вырăнĕ. Унта, усламçăсен лапкисем хушшинче, хресчен ачи-пăчи туй тăвать: шавлать, тавлашать, шăхăрать, вăрçать. Анчах кусем вăхăчĕ-вăхăчĕпе пулаççĕ. Вăхăчĕпе вĕсем шăпланаççĕ те... Вĕсенчен пĕри лапкаран лапкана куçса пытаннă юлташĕсене тупма тăрăшать... Ак пĕрне, ик лапка хушшине хĕсĕнине, тупрĕ... Лап, лап, лап, лап тутарса чупса кайрĕ те аллинчи патаккипе — Ваçлишĕн, хамшăн тесе иккĕ шаккарĕ. Унтан татах шырама кайрĕ... Халь çеç шăпланнă пасар вырăнĕ пытаннă ачасем тупăнса пынăран каллех шавлама пуçларĕ... «Халĕ ĕнтĕ Кенади çеç юлчĕ! — тесе хучĕ савăнса шыраканĕ... — Ах мур! Ăçта пытаннă-ши вăл?» — терĕ тата тупаймасăр.

Çак минутра Кенади сисмен çĕртен лапка хыçĕнчен сиксе тухса: «Пуринсĕн те!» — тесе шаккаса та хучĕ. Ачапча çерçисем пек: тĕр-р-р... кулса ячĕç (селĕп мар чĕлхе селĕп тухнăран). Вĕсен кулли ав лере пыракан хăлхасăр старике те çаврăнтарса пăхтарчĕ... Вĕсен савнăçĕпе кулли пахчара кĕнеке вуласа выртакан Тимьян Мишшине те илĕртрĕ. Вăл та халь типнĕ çемçе сукмакпа вĕсем патнелле чуптарать. Анчах вăл çаплах та ыттисем пек савăнăçлах мар... Мĕншĕн? Е уншăн çуркунне илемсĕр-и? Е пĕрле тантăшсемпе савăнма начар-и? Çук! Уншăн та çуркунне аван. Вăл та савнасшăн... Анчах... çаксем хушшинче унăн тăшманĕ пур. Вăл кулачпа сут тăваканăн ывăлĕ, Якур ятлăскер. Вĕсен çурчĕ, ампарĕ, вити, карти... Тимьян паçми çинче. Ĕлĕкех Тимьян хăй чухăн пирки, мĕнле те пулса тăранса пурнас тесе паçми çине пуянсене çурт, çăмарта склачĕсем ларттарнă. Унтан вăл вĕсенчен укçа илнĕ пулнă. Анчах халĕ çак çуртпа склад вырăнĕшĕн кулачпа сут тăвакан усламçă пĕр пус та тӳлемест. Тимьян кирлĕ çĕре те çитнĕ пулас, анчах... Çапла ĕнтĕ Тимьян çемйи, унпа пĕрле ывăлĕ Мишши те, паçман çурри усламçă аллинче пĕр пуссăрах выртнăран нумай терт кураççĕ. Выçлăх çул юнашаррисем паçмасенчен икшер çĕр путавкка паранкă пуçтарса çăмăллăн пурăнчĕç. Тимьян çемйи, пĕр кĕтесе çеç юлнă вырăнтан 40–50 пăт кăна кăларса, выçлăха асаплă ирттерчĕ.

Малалла

Эй аслă Мускаври мăн çурт умне

эп лартнă йăмрасем! Эсир пĕлетер:

çуркуннепе, туратăрсем çине

пĕр маншăн суннă евĕр, тем кĕтетер;

асра ун чух — чăвашăн пĕр поэчĕ,—

шав асăнатăп унăн шăпчăкне:

«Вăл мĕн шухăшпала пурăннине

пĕрре анчах эп ун пекех сиссенччĕ!»

Вара — тахçан шăпланнă ватăсен

куçĕсенчен тинкернĕ пек... — йĕретĕп

е савăнатăп?.. — çакна çеç пĕлетĕп:

«сăмах çитмест» тени вăл — çак иккен!

Тата туятăп: пĕтĕм юратушăн,

мĕн пур иртнишĕн, пĕтĕм çухатушăн

ӳкĕнĕçпе тӳлетпĕр, тунсăхпа!

Тата — кăшт ачанни пек кăмăлпа...

Тавах поэтăн сапăр шăпчăкне:

асра — çĕршер ӳкерчĕк вăл тĕрлетĕр!

Ку çеç — сахал... Калам ун сăвăçне:

— Манманччĕ пуль те эп тăван ене,

пĕрех — каçар, Турхан пичче, Хĕветĕр!..

Пил тунăшăн ватта тав тунă евĕр

пăшăлтататăп санăн сăввуна:

унта — ман ял, хĕрсен вăййин кĕрлевĕ,

унта — анне куçран пăхатьмана.

Ай хĕвел анать!..

Хĕрлĕ тĕспеле

Хĕрелсе-тулса,

Сăн-пичĕпеле

Чĕррĕн туйăнса

Ай хĕвел анать!

Темшĕн ман аннен

Хресченле сăнне

Кăшт систернĕ пек,

Ун вăтанăвне

Асилтернĕ пек,

Вăл ялтрать çемçен!

Ай хĕвел анать

Лăпкă ăшшипе

Асăма чĕртсе!..

...Пĕтĕм чунĕпе

Ачине чĕнсе

Ай аннем кулать!..

Алюш ывăлăма

1

Паян тĕнче парни —

эс пиллĕк тултарни.

Санран инçе аçу...

Ак телеграф та çук.

Эппин, çак сăвăран

сан минтерне çити

ăсантăр ман ятран

шур кĕлчечек çути!..

Санпа халь вĕсене

сăнасчĕ çак садра —

аçу ачалăхне

упранă çĕр-шывра:

тахçан Карелире

эп пулнă — пиллĕкре...

2

Эс, кайăк юрри пек,

пĕр чĕвĕл-чĕвĕлпе

ялан асра, ăсра

«чи-чи» пулса янра:

чи çепĕççи эс, чи

сарри, кăвак куçли;

чи — асăм варринчи,

чи — ăшă сăмахли;

чи — чунăм юратни,

чи — чунăм ыратни;

çакна ачаш ăспа

мăн çын пек ăнланни,

куçран пăхса чунпа

тӳрех туяканни;

чи сассăр кĕтекен,

чи ăшшăн сĕнекен!..

Çав «чи» — кашнийĕн пур!

Пулах — чи пиллĕхли:

çакна ăсна эс хур,

эс, манăн пиллĕкри!

1976, Карели

Вунçиччĕре чух тĕл пулман,

Кашни хăй тĕллĕн ĕмĕтленнĕ:

Курас савни чипер пуль ман,

Хитрешĕн эсĕ те сĕмленнĕ.

Вунтăххăрта пĕлес те çук —

Шăпамăр уйрăммăн çӳренĕ:

Сталинградра эп çуннă чух

Эс тракторпа хирте ĕçленĕ.

Вун çул иртсен те паллашман.

Телей тĕшши пулайрĕ выçă —

Мана пăрахрĕ тусам ман,

Йĕрсе эс утнă тупăк хыççăн.

Мĕнпе сипленĕ ку суран?

Хура çĕлен пек хурлăх сăхрĕ.

Сана тĕл пултăм ăнсăртран,

Сисмесĕрех качча эс тухрăн.

Эпир пĕрлешнĕ чуптуса,

Пурпĕр чĕремĕрсем ыратна.

Эп савнă малтанхи туса,

Эс вилнĕ мăшăрна юратнă.

Çывăхланман каç сĕмĕнче,

Ыйха путса курман та ырран.

Эс пĕр енче, эп — тепринче

Тата мĕн чухлĕ пушă вырăн.

Ĕçе васканă ир тăрсан,

Ĕçре çеç çăлăнăç шыранă.

Хĕрсе хул-çурăм тарласан,

Темле хĕн-хуйхă та шăранĕ.

Хĕл иртрĕ.

Тусăм куçĕнчен

Юлашки хут куççуль тумларĕ.

Телей йăл кулчĕ ун çинче,

Малалла

Мускав. Курск вокзалĕ. Аслă вокзал. Унăн аслă залĕнче тĕрлĕрен халăх хĕвĕшет. Пуринчен ытла Кавказ еннелле, Крыма Хура тинĕс хĕрринелле каякансем.

Кавказ еннелле билет сутакан икĕ касса юнашарах. Иккĕшĕн умĕнче те питĕ те вăрăм черет. Тăрас-ши черетре, е юлас-ши тепĕр поезда? Иккĕлентерет шухăш черет хӳрине пырса тăнă май.

— Сочие мар-тăр черет? — васкамасăр пырса тăчĕ ман çума пĕр шукăль тумланнă вăтам çулсенчи самăр çын.

— Çавăнта... Сирĕн ăçта каймалла? Çавăнта-и? — ыйтрăм эпĕ.

— Çавăнта та-ха...

— Апла-тăк тăрăр черете васкарах...

— Кунта тăрсан, ку кунсенчех лекме пулĕ-ши касса çывăхне?

— Çынсем тăраççĕ...

— Тăма пултараççĕ. Черетре тăма никама та чармаççĕ. Ăçтан пултăр эсĕр? Ăçта ĕçлетĕр? Ăçти санаторие каятăр? — ыйту çине ыйту сапрĕ хайхи çын ман еннелле. Хуравласа ĕлкĕр кăна. Çавăнтах тахçантанпа паллакан юлташ хушаматне маннă пек пулса, кăмăллăн ыйтрĕ:

— Сирĕн хушамат мĕнлеччĕ-ха?

Эпĕ пĕлтертĕм.

— Ăхă... Тольмасов... Акă мĕн, геноссе Тольмасов. Манăн япаласене сыхлăр-ха вăхăтлăха. Хăвăр ниçта та ан кайăр. Парăр мана хăвăрăн курорта каймалли хутсене. Эпĕ черетсĕр кĕме пултаратăп... Ак çаксене те тытса тăрăр-ха, — мана бумажникпа блокнот тыттарса хăварчĕ хайхи, васкаварлăн касса еннелле утса.

Малалла

Г. Юмарта

Йыш шавĕнче, куç умĕнче

хунать хăш-пĕр Сăмах...

Ĕç хĕрнĕ чух ман ĕç çинчен,

тăванăм, ан ыйтах.

Сăмахăм манăн — шăплăхра,

ăна кĕтен, кĕтен...

Вăл — тимлĕ кайăк пек унра,

хăнăхтаран — майпен.

Екки çапла-çке: тахçантан

вĕреннĕ вăл çакна.

Манас тесессĕн те кайран

манаймĕç, тен, ăна...

Эппин, шур хут шăплăхĕнче

кăшт пултăр-ха кăчух;

кайран, вĕçевĕн ваййинче,

тен, хам — курас та çук.

«Илтем витре, кайрăм шыва

Килте шыв çуккипеле.

Витре çумне ларса йĕтĕм

Телейĕм çуккипеле».

Çак юрра Урташ юрлатчĕ

Тутарларан куçарса.

Куççульне туссем шăлатчĕç

Пĕр-пĕринчен пытарса.

Эп «Валя» тесе чĕнеттĕм

Пиччене тус пулнă май.

«Халăх сăвăçĕ-и? — теттĕм, —

Эс пуль вăл, Валя-агай».

Вăл — кăшт куç хĕссе илетчĕ

«Тĕшмĕртеп-ха» тенĕ пек.

«Верлена вула-ха, — тетчĕ, —

Верлена — саватăп эп».

«Дуэтпа» час-час юрлатчĕç

Урташпа Скворцов Юркка.

Пурнăç — вĕçсĕр туйăнатчĕ, —

Кам пĕлес — пуласлăха!

Пулнă «трио» та, «квартет» та,

Сыпкаланă тепĕр чух.

Тӳснĕ, савăннă та чăтнă, —

Халĕ ак — пĕри те çук.

«Ай çӳрерĕмĕр те мар-и

Патăрьел хирĕпеле!

Шел-çке: юрă тăваймарăм

Çав асаилӳпеле...» —

Хурланса халь асăнатăп

Эп Валян çак сăмахне.

Ĕнтĕ «соло» эп юрлатăп

Вăл тахçан юрланине:

«Илтĕм витре, кайрăм шыва

Малалла

Пуçларăн эс элек сутти...

Çитет, текех тăваймăн хур —

Таса куçпа хĕвел çути

Курмашкăн манăн тивĕç пур.

Иртнисене асилтерсе

Юнпа тек çăвăнмĕ суран.

Яраймăн эс мана тĕртсе

Пĕр тупнă шанчăклă çулран.

Иртни — ăшри сĕм суккăр туртăм,

Ултавлă шел, куçри ула.

Çак пĕчĕк йăнăша пула

Эп шутсăр пысăк хурлăх куртăм.

Чуна йĕпленĕ чикене

Тӳссе, хама çĕнетрĕм пĕтĕм.

Асап шăлне курсан тин пĕлтĕм —

Кам çын,

Кам кашкăр иккенне.

Хитре хĕрсене, илем тивлетне мухтаççĕ сăвăçсем,

Сăра ĕçнине, эрех çирĕпне саваççĕ вĕсем.

Савнăç хушшинче асаççĕ кив сăвăçсен паттăрĕсем,

Юратнипе илеме çеç кураççĕ вĕсен куçĕсем.

— Ĕçсĕрсене мар, илемĕпе чапланнине те мар,

Хĕрачана юратнипе асапланнине те мар, —

Ĕçпе пиçĕхнĕ, йывăр пурнăçлă çынсемшĕн

Юрлатпăр эпир — ĕçпе ӳсĕрĕлнĕ, халь килнĕ сăвăçсем;

Наян çынсем мар, шурă алăлли мар, —

Тĕттĕм асапран килсе ирĕке хапăл тăвакансем,

Пăянхи ирĕкшĕн ĕнер вăрçăра çапăçнă патгăрсем

Итлĕç савăнса ĕçлĕ пурнăçăн савăнăçĕпе хурлăхне.