Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

I

Ку тăрăхра Хирпи ялĕ чи пысăккисенчен пĕри. Кунта ултă яла пĕрлештерсе тăракан «Авангард» колхоз правленийĕ, çыхăну уйрăмĕ, вăтам шкул, виçĕ пысăк лавкка, пульница, Культура керменĕ, ача пахчи вырнаçнă. Ял çыннисемшĕн ĕçĕ те çителĕклĕ: колхоз выльăх чĕрлĕх — ĕне, сысна, сурăх, лаша — самăртать, пĕрчĕллĕ культурăсем çитĕнтерет. Улма-çырла сачĕ те пур.

Хуçалăха çак ялтах вăтам шкул пĕтернĕ, ӳссе çитĕннĕ Василий Михайлович Ионов ертсе пырать. Вăл çамрăк-ха, вăтăра та çитмен. Ял хуçалăх институтĕнчен хĕрлĕ дипломпа вĕренсе тухнă та тăван ялах таврăннă. Парти райкомĕпе район ĕçтăвкомĕ çамрăк специалиста хăйсемех вĕрентсе кăларнă: Василий Михайлович колхоз стипендиачĕ пулнăскер. Çемье çавăрма ĕлкĕреймен-ха.

Ăна ытла та пысăк хуçалăха тытса пыма Саратоври аслă парти шкулĕнче туптаннă Николай Сергеевич Кузнецов пулăшать. Колхозăн парти организацийĕ пĕчĕк мар — çĕре яхăн коммунист. Хирпи ялĕ хуларан аллă çухрăмра кăна вырнаçнă пулин те, ялта çамрăксем тытăнса тăраççĕ-ха. Комсомолпа профсоюз организацийĕсем председателе социаллă тата культурăпа, спортпа çыхăннă ыйтусене тивĕçлĕн пурнăçлама хавхалантарса тăраççĕ.

Малалла

М. А.

Эп саншăн — роза çутине ялтратрăм,

Çеçкисене чунра суйла-суйла;

Ун çутипе поэзие çутатрăм —

Эс çук пулсан та — ĕмĕр çунасла.

Эпиграфран ку пулĕ — эпитафи,

Анчах — эп ăсансан çеç, — чылайран!

Халь, кунăм пур чухне, — чĕремĕн тавĕ

Хĕрӳ пăшăлтату пек — санпалан.

Кави Юлдашева

Ман ял мар та, — пур пĕрех

ытларах юратмалла

пулнă манăн çав яла:

халăхне кăна та мар, —

палламан-курманнине,

иртене те çӳрене,

ун сăнне, ун пиншакне,

инçетри ĕмĕлкине;

ытларах юратмалла

пулнă манăн ун шкулне:

шкул йышне кăна та мар, —

çав училищĕн çуртне,

ун хапхийĕн хăмине,

унăн штукатуркине;

ытларах юратмалла

пулнă çав райцентра:

ун клубне кăна та мар, —

ун кашни çулне, çуртне,

пахчари вĕлтĕренне,

унăн кивĕ кĕперне,

çав кĕперĕн карлăкне...

Туссене çеç мар иккен

ытларах юратмалла

пулнă манăн... Çав яла

(паянхи тунсăхăма

ун чухне пĕлес пулсан)

ытларах юратмалла

пулнă манăн...

(Осип Мендельштамран)

Айя-София, — хушнă чарăн-машкăн

Кунта халăхсемпе патшасене!

Сан куполна пурне те кăтартмашкăн

Сăпка пек çакнă çӳл тӳпе айне.

Ас ирĕкĕ пулса — Юстннианăн! —

Çĕр çичĕ мрамор юпине илме

Ăна чарман-мĕн Эфесри Диана:

Ют турăсемшĕн пулччăр — ӳлĕме!

Сан ăстусем мĕн евĕр шут туса-ши? —

Çӳл ăс-тăн пулнă вĕсенче Хуçа:

Апсидсемпе экседрусем мĕн-ма-ши

Пăхаççĕ тухăçа та анăçа?

Сан хĕрĕх кантăку вăл — Çутă гимнĕ,

Сан куполун çавра уçлăхĕнче

Тăват архангел! — ĕмĕре пил илнĕ

Парăсусен ĕлккен анлăшĕнче.

Çухалĕç патшасем те, ăрусем те, —

Эс — упрăн Ас çĕкленĕ Илемне.

Макăрччăрах çерафимсем! — Вĕсем те

Тăкаймĕç фрескусен сар ылтăнне.

«Хĕрĕх çул — хĕрарăм ĕмĕрĕ, —

Çапла каланă ĕлĕкрен, —

Хĕнпе асап курмашкăн ĕлкĕрĕ,

Телей курма ăна пӳрмен».

...Менелнĕк пулчĕ ман аппаçăмăн.

Хĕрĕхрискер хĕр пек вăр-вар.

Кулса калать: утма-чупма çăмăл,

Сӳнмен яш чухнехи кăвар.

Кил пуçтарать, пăхма та кăмăллă —

Ачи-пăчи çӳрет таса.

Хире тухать-и, — тулă хăмăлĕ

Кĕтет саламлăн пуç тайса.

Вăл хирте чух епле ан хĕртĕр ĕç?

Аппа кун курнă çак уйра.

Атте шутланă: татах хĕр терĕç,

Юрать-ха влаç çĕр уйăрать...

Калча пусси, çаранлăх айлăмĕ

Варлашнă ĕмĕрлĕх санпа.

Ахальтен мар анне çыхайнă-мĕн

Кăвапуна сар хăмăлпа.

Кĕлте çыххи пек сарă çивĕчĕ,

Тен, вăрăмрах ӳсетчĕ пуль —

Аппа хĕр чух çанталăк сивĕччĕ,

Юхатчĕ юн, хура куççуль.

Кĕр калчилле шăнатчĕ яш ĕмĕр.

Ăна пăвасшăнччĕ хĕн-хур.

Çĕнтериччен эпир кĕрешрĕмĕр,

Пирте ыраш мехелĕ пур.

Пĕр ята çеç аппаçăм асăнĕ

Малалла

Кĕркуннехи вĕренӳ кунĕсем çитсе тăнипе, ирĕксĕрех аса килеççĕ авалхи ĕмĕрĕн тискер кунĕсем.

1913 çул. Август уйăхĕ. Эпир тĕнче тăрăх шкул шырама тухса кайрăмăр. Эпир — тăваттăн. Тăватă çамрăк. Тăватсăмăр та çуркунне икĕ класлă шкултан вĕренсе тухнă. Пуринчен начарри, пуринчен чухăнни, пуринчен выççи, пуринчен айван вĕренни — эпĕ. Вуникĕ предметран виççĕшĕ «удовлетворительные (3)». Вуникĕ предметран пĕрре те «отличные (5)» паллă илеймен.

Лайăх астăватăп: çуркуннехи экзаменсене пынă уездри шкулсен инспекторĕ Петухов мантан Христос ăçта çурални çинчен йăвашшăн ыйтса пĕлчĕ. Хам куçпах куртăм: «5» палли лартрĕ.

— Кайса лар! — терĕ икĕ сăмахпа. Эпĕ хĕпĕртерĕм. Васкаса утса пыратăп парта хушшине.

— Лайăх вĕреннĕ пулас ку çĕтĕк çытма? — вăраххăн ыйтрĕ инспектор саконоучительрен — Евдокимов пупран.

— Лайăх вĕренчĕ. Анчах тăлăх-турат вĕт. Праçник кунĕсенче таврари ялсенче ыйткаласа çӳрет, — вăраххăнах тавăрчĕ инспектора Евдокимов пуп.

Инспектор мана «çĕтĕк çитма» тенине илтсен эпĕ, хам çĕтĕк çитмана кăтартас мар тесе, васкаса лартăм.

— Кил-ха тепĕр хут. Исус Христос ăçта пурăннă? — ыйту пачĕ инспектор эпĕ тухса çитичченех.

Малалла

Музыка вăл — вĕрентет:

пурнăçра эс — пурăн тет;

савăн, макăр, кул, хурлан,

манăç та — кирлех пулсан;

инкеке — тӳссе ирттер,

савнăçа — вĕçне çитер,

элчелтен те ан хăра,

вăл та — вĕçсĕр вăйăра;

ĕç — пĕлтерĕшлĕ тесе

ан шиклен эс: хĕмленсе

вăйăри пек пул — ĕçре, —

эпĕ — çук, ак — пур пĕрех

эс юрланă юрă пек,

эс юратнă юрă пек,

пур — эп пурнăçра пулни,

эс пулни, туссем пулни!

Иртесси, иртни, — йăлтах

музыка пек — юлмаллах!..

Музыка вăл — вĕрентет

(пуринчен ытла, тен, Моцарт...).

Çав тĕлĕк, — шурă пĕлĕт!

Çук, шурă кăна мар, —

шур тăрăлăх чĕтревĕ,

куçа та курăнманлах!

«Шур тĕс» текен идейăн

пĕлтерĕшрен те пысăк,

ăс ăнкарми çути, —

сăмахсăр шурă сăвă!

Асамлă сăмахсем

пĕлетпĕр: «Моцарт», «Шуберт», —

ятсем те мар çав тейĕн,

пуç çавăран сас-чӳ! —

Ах, эс те, шурă тĕлĕк,

шур пĕлĕт, — çавăн евĕр:

шур музыка,

жасмин,

ăспа чĕре чĕтревĕ!

Тӳпери сар хĕвел йăпанса,

Çĕр çине ăш куçпа пăхнă чух,

Ниепле пӳлĕмре хупăнса

Сăввăма вĕçлеме вăйăм çук.

Пӱлĕмрен сулхăна, уç çĕре

Ват йăмра таврашне тухса лар.

Ун чухне тепĕр хут эс Кĕрле,

Хĕмленен сăввуна çулăм пар.

Сан çумран, йăпанса сарă хĕр

Уттарайĕ колхоз уй-хирне.

Ун чухне эсĕ те сиксе тăр,

Çĕнĕ пурнăç юрри хатĕрле.

Ват йăмра айĕнчен тăрса ут

Хумханан сарă тырă хирне,

Сар хĕрсем хушшинче вырăн туп,

Кĕлтине çыхса пар пĕр хĕрне.

Сан çумрах чун савни Кĕтерни

Шăрантарĕ илемлĕ юрра.

Колхоз йышĕ ĕçре ĕлкĕрни

Паллă пулĕ пире вăл ыран.

Тӳперен сар хĕвел йăпанса,

Çĕр çине ăш куçпа пăхнă чух,

Ниепле пӳлĕмре хупăнса

Сăввăма вĕçлеме вăйăм çук.

«Капкăнăм» сана саламлатăп,

Саламлатăп пĕтĕм чĕререн.

Савăннипе сана ыталатăп,

Ыталатăп ыталас килнĕрен.

Акă, эсĕ вунă çул тултартăн.

Вунă çул вăл кĕске вăхăт мар.

Сахал мар мана эсĕ култартăн,

Малашне татах та култар.

Пĕр кулăш кăна вăл сахал.

Мĕн чуль сан витĕр тухнă пуль кахал!

Вĕрентсе, хĕртсе вĕсене çын турăн,

Ĕçлеççĕ, тет, вĕсем халь маттурăн.

Тавтапуç тесе сана тав тăваççĕ,

Сан çинчен юрăсем те юрлаççĕ.

Кĕслеçĕ кĕвĕлет сан пирки çĕнĕ кĕвĕ,

Юратса итлеççĕ сухаç е çĕвĕç.

Юрататăп эп сана, юрататăп,

Юратсах та çак сăвва хайлатăп,

Анчах сурсах вăрçать Хапăс пупĕ:

«Пĕтерчĕ, тет, шуйттан — Шăпчăк Çĕпритунĕ».

Ĕçкĕ ăшне путнăччĕ Мухмăр Емельян,

Халь вăл асăнать мухтаса ялан:

«Эх, çав Шăпчăк Çĕпритунĕ-çке

Пăрахтарчĕ мана вăл ĕçке».

Сура-сурах вăрçать пуян Якурĕ:

«Шуйттан пуçне хăçан турă курĕ!

Кăтартăттăм пĕрре эп ăна!

«Капкăнра» пĕтерчĕ вĕт мана».

Малалла