Электронлă вулавăш

 

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

 

Васкатпăр, чупатпăр,

Ӳкетпĕр — тăратпăр,

Таçта ăнтăлатпăр.

Çапла пурăнатпăр.

Канатпăр тесе,

Ĕçетпĕр эрех.

Вара ӳпĕнсе,

Тӳнетпĕр тӳрех.

 

Кайран, урăлсассăн

Сывлатпăр хаш! ассăн.

Чунран ӳкĕнетпĕр,

«Ĕçес марччĕ», — тетпĕр.

Анчах, пурпĕрех,

Манса сăмаха,

Ĕçетпĕр эрех,

Сутса сывлăха.

 

Çапла айĕн-çийĕн

Иртет пурнăç пирĕн

Васкавлăн та хăвăрт:

Куратăр пуль хăвăр —

Чупаççĕ кунсем,

Пухăнса çулсене.

Лекес мар, туссем,

Эрех тыткăнне.

Айлăмра — чулсем.

Çак улах çĕрте,

Мăкланса вĕсем,

Выртнă ĕмĕртен.

Шур чул айĕнчен

Шыв тапса тухать,

Курăк хушшипе

Малалла юхать.

Тытăнать часах

Вăл шăнкăртатма,

Çĕр питне çурса

Пуçланать çырма.

Унăн, юхнăçем,

Пухăнать вăй-хал.

Çӳллĕ хумĕсем,

Сарлака вăл халь!

Çырмапа çырма

Пĕрлешсен кайран,

Юханшыв юхма

Кĕç пуçлать вара.

Халăх та — çавах,

Пухăнать çынран.

Пĕрле чух анчах

Вăй нумай унра.

Вăй пĕччен çынна

Ӳкерет çапса,

Лӳчĕркет ăна,

Сусăрлать тапса.

Пĕрлĕх тенинчен

Вăйли çук, туссем.

Пуласси тĕнчен —

Туслăхра. Пĕлсем!

1

Майĕпен, питĕ майĕпен ирĕлет кăçал юр. Пĕлтĕр май уявĕ тĕлне çуртрисене акса пĕтернĕччĕ. Кăçал ак ака уйăхĕн иккĕмĕш çурри пуçланчĕ, хирте мар, мехпаркра та трактор сасси илтĕнмен-ха. Йĕри-тавра куç ывăтсан та ака-суха хăçан пуçланасси пăхса та курăнмасть. Кăçал мăнкунĕ те кая юлса килет теççĕ, уй-хир ĕçĕсем унччен те пуçланаймаççĕ пулĕ. Çанталăкĕ те самани майлă çаптарма пуçларĕ мар-и? Çур аки хăçан пуçланасси, ăна епле ирттересси пирки шавлама мар, калаçакан та çук. Унччен-и? Унччен вырма вĕçленсенех çитес çуркуннене хатĕрленме тытăнатчĕç, юсав мастерскойĕсенче сӳтмеллине сӳтетчĕç, пухмаллине пухатчĕç, тимĕр те хурçă шăн! та шан! сас паратчĕ паркра, унта та кунта сварка çути куçа шартаратчĕ. Ĕç вĕресе тăратчĕ. Акан 22-мĕшĕ иртсе кайрĕ-ха. Аслăраххисем çак куна В.И.Ленин çуралнă кун пулнипе кăна мар, пĕтĕм çĕршывĕпе субботник ирттернипе те астуса юлнă. Акарисем хирте тар тăкатчĕç, юлнисем кунта йĕрке тăватчĕç, тирпейлетчĕç, унта та кунта йăваланса выртакан тимĕр-тăмăра тиесе кирлĕ çĕре ăсататчĕç. Кăçал вара, çав куна аса илсе те пулин, килсе куракан та пулмарĕ...

Малалла

Çырма тĕпĕнче, ялта

Пит хитре хĕр пурăнать.

Хăй вун пиллĕкре кăна,

Темле ĕçе пултарать .

 

Хура çӳçлĕ, кăвак куçлă

Çынсене вăл илĕртет.

Шăнкăрав пек сасси ун

Каччăн чунне çемçетет.

 

Ашшĕ-амăшне ялан

Пур ĕçре те пулăшать.

Чĕлхи çепĕç, вашават

Пуринпе те тарават.

 

Ир-ирех вăл вăранать,

Сывлăмпа питне çăвать.

Хĕвел тухнă-тухманах

Шыв ăсма тухса каять.

 

Пĕррехинче каçхине

Пĕве хĕррине утать,

Каçхи шăпчăк юррине

Чунтан киленсе итлет.

 

Ăшă, çил те çук паян,

Йывăçсем те шавламаççĕ.

Аякра çеç шăплăхра

Шăпчăксем юр(ă) шăратаççĕ.

 

Икĕ хурăн хушшинче

Пĕр пĕчĕк çеç сак ларать.

Каçсерен çак вырăнта

Уçăлмашкăн юратать.

 

Пĕве хĕррипе утса

Нумай хушă çӳрерĕ.

Каçхи шăплăха савса

Шăппăн-шаппăн юрларĕ.

 

Шыв хĕрринче тăнă чух

Кĕтмен çĕртен çил тухать.

Пит çӳллĕ хум килет те

Малалла

Астăватăп: ман ват асанне

Пуçтаратчĕ пире хăй патне.

Юмахлатчĕ темччен хăш чухне,

Ас илетчĕ пулса иртнине.

 

Сывламасăр эпир айвансем

Шăп çеç ларнă ăна тăнласа.

Вăл каланă юмах-халапсем

Пире янă ялан шухăша.

 

Паянччен юлнă ман асăмра

Пĕринче асанне калани:

«Пирĕн ял çумĕнчи çырмара

Тахçан пулнă арманăн пĕви.

 

Çак арманăн хуçи, Кавĕрле,

Çынсене çын тесе те картман.

Нихăçан та сĕм тĕттĕм çĕрле

Çемйипе килĕнче çывăрман.

 

Хăй шутланă усал ĕçсене

Пурнăçланă çынсем çывăрсан.

Вăл мĕнле хаяр çын пулнине

Ял çынни шутлама та хăйман.

 

Усалпа пĕр чĕлхе тупнине

Сăмахланă ялта темĕнччен.

Çырмари Кавĕрлен пĕвине

Хуралланă шуйттан пĕр-пĕччен.

 

Çак пĕве çывăхне нихăçан

Пĕр этем те хăйман çывхарма.

Шăп вун иккĕ çапсассăн шуйттан

Аннă тет шыв тĕпне çывăрма.

 

Ирчченех шалтăртатнă арман

Таврана хăрушла кисретсе.

Пĕр кĕтмен чух тата хушăран

Малалла

Пирĕн ял çывǎхĕнче

Çутă кӳлĕ пур.

Киленет ун хĕрринче

Пĕтĕм кайăк хур.

 

Çăвĕпех хăй ытамне

Илĕртет пире.

Халĕ ун вăрттăнлăхне

Пĕлтерем сире.

 

Ĕлĕк чух çак кӳлĕре

Çăвăнман никам.

Çĕр пĕр тĕрлĕ чир-чĕре

Сарнă вăл тахçан.

 

Ял çынни ун çывăхне

Хăяйман пыма.

Выльăх та ĕçсен шывне

Тытăннă хăсма.

 

Çĕрлерен вăл шавласа

Çывăрма паман.

Ват çынсем астăвасса

Ун усси пулман.

 

Ялти сумлă Ятламан

Хăй тĕлĕкĕнче

Пулнă теççĕ хушăран

Кӳлĕ тĕпĕнче.

 

Курнă имĕш Ятламан

Хăйĕн ачине.

(Вăл шыва кĕме кайсан

Таврăнман килне).

 

Çак ача хăй ашшĕне

Пĕлтерет çапла:

«Сан, аттеçĕм, малашне

Ак мĕн тумалла:

 

Пуçтарса пур укçуна

Шур тиха туян.

Кашни кун çак тихана

Улăха эс яр.

 

Ан чарсам ăна нихçан

Таптама хире.

Тиха виççĕ тултарсан

Пулăшĕ сире.

Малалла

1.

Эс çитмĕл çиччĕре пыратăн,

Геннадий шăллăм. Ăнсăртран,

Пĕр йывăçри тăван туратăм,

Хыпар çухалчĕ санăран.

 

Кĕтмен çĕртен кĕç телеграмма,

Çăхан пек, анчĕ ман тĕле.

Ăна сан ывăлу-мĕн янă

Июль уйăхĕнчи çĕрле.

 

«Атте куçне хупларĕ вилĕм,

Килсе çитсемĕр пытарма…»

Инкек хистерĕ илĕм-тилĕм

Инçе çула пуçтарăнма.

 

Эс, çар çынни, кайса тĕплентĕн

Яш чух Саратов тăрăхне.

Мана час-час аса илеттĕн,

Килсе çӳреттĕн хăш чухне.

 

Çула тухайрăмăр тăваттăн

Эпир, Чĕмпĕр чăвашĕсем.

Эп — чи тĕпри, тăм тивнĕ ватă,

Ытти — чи çывăх тăвансем.

 

Яш чух унта çитме ансатчĕ,

Çул çи билечĕн — хакĕ çук.

Çав тапхăр тĕлĕк пек ăсанчĕ

Шăп ватлăх килсе çитнĕ чух.

 

Çĕрле. Чӳлмек пек тулли уйăх

Çĕкленчĕ çӳллĕ тӳпене.

Пусать чĕресене чĕр хуйăх

Пире, чăваш çыннисене.

 

Каçар, пĕртен-пĕр шăллăм,

пĕртте

Малалла

3 курăнуллă пьеса

 

Умĕн калани

Елчĕк районĕнчи Кивĕ Арланкассинче икĕ тарăн вар пĕрлешнĕ вырăнти чăнкă çырана «Туйпике» тесе калаççĕ. Вăл, ялăн хĕвел анăç енче вырнаçнă.

«Сивĕ хĕл çитсессĕнех

Çырмана юр тултарать,

Ярăнма ачасене

Тăвайкки туса парать», —

тесе çырнă хăйĕн легендинче Борис Борлен (Тихонов Борис Леонтьевич). Вăл Кивĕ Арланкассинче 1934 çулта çуралнă. «Туйпике» легендине 1951 çулта çырнă. Паянхи кун та çак вырăн Туйпикепе Типеше аса илтерет. Пĕр-пĕрне юратакан икĕ çамрăк çак çырмара выртаççĕ. Вĕсемшĕн çак çырма — çăва.

«Туйпике» пьесăри ятсем шутласа тупнисем. Туйпикепе Типеш ячĕсем анчах чăн. Ыттисен ячĕсене легенда авторĕ те «астумаççĕ ваттисем» тесе çырать.

 

Вылякансем:

Шерккей — самăр, çĕрме пуян, 50 çулта;

Тутирек — Шерккей тарçи, çурма ухмах – 45 çулта;

Типеш — Шерккей лашисене пăхакан тарçă, илемлĕ яш, 20 çулта;

Малалла

Çĕр çын утатчĕ урамра.

Кĕтмен çĕртен — эс ман умра.

«Салам! Салам! Васкатăн-и?

Манпа кăштах тăмастăн-и?»

 

Куçсем! Куçсем!

Епле çиçеç...

Мĕнпур телей халь эсĕ çеç!

Эп йăпшăнам савни çумне,

Кăшт кĕскетем савни çулне.

 

Тĕнче татах илемленет,

Пиртен такам та тĕлĕнет.

Паян пире

Турри пиллет,

Ыранхине кам мур пĕлет?

«Çĕр вăрăм, халех ан кĕрсем,

Чĕрем таппине итлесем?!» —

Савни йăланать ав çаплах,

Анне ăнланмасть-çке пачах.

 

Ĕне сумалла ир тăрсан,

Кĕтӳ ямалла кăштахран.

Мĕн-ма çав автан авăтать,

Мĕнпур кил-йыша вăратать!

 

Сар уйăх çухалнă таçта,

Савни пăшăлтатрĕ: «Тăхта!»

Кăвар тутипе сĕртĕнет,

Тĕнче çĕнĕрен чĕрĕлет...

 

Йытти те хамлатрĕ кĕçех,

Кайма хатĕрленнĕн ĕçе.

Вĕреççĕ, кĕрлеççĕ ирех

Тĕнче пĕтсе килнĕ пекех.

 

Халь-халь хупăнаççĕ куçсем,

Епле ăнланмаççĕ кусем?

Мĕнле çăмăл мар уйрăлма,

Ытла та аван пурăнма!