Электронлă вулавăш

 

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

 

Аякри пĕр ялта 10 çулти хĕрача пурăннă. Вăл Кĕтерук ятлă пулнă. Унăн тем тĕрлĕ тетте те пулнă, анчах вĕсем тахçанах йăлăхтарса çитернĕ, выляс та килмен. Çапах та унăн пĕр çемçе лаша пулнă. Вăл питĕ çемçе пулнăран ячĕ те Çемçескер ятлă пулнă. Кĕтерук ку лаша тетте çеç пулнине питĕ лайăх ăнланнă. Çапах чĕрĕ чунпа калаçнă пекех калаçнă, çитернĕ ĕçтернĕ, сăвăсем каланă, çывăрма та вырттарнă.

Кĕçех унăн питĕ кĕтнĕ çуралнă кунĕ çитнĕ. Кĕтерукăн чи пысăк ĕмĕчĕ — кам та пулин ăна чăн-чăн чĕрĕ лаша парнелесси. Кĕтерук питĕ хумханса кĕтнĕ çакна.

Ирхине амăшĕ Кĕтерука лаша илме укçа çуккине ăнлантарса панă. Çавăнпа лаша вити халĕ те пушă пулнине палăртса хăварнă. Вĕсем хăйсем малтанхи кун пасарта лаша хакĕпе паллашнине те, вĕсен укçи кушак çури илмеллĕх анчах пулнине те каласа панă. Кĕтерук питĕ хытă куляннă, мĕншĕн тесен ун ĕмĕчĕ çӳлте çутатса ларакан çăлтăр пек аякра пулнă.

Пĕр ирхине Кĕтерук уçăлса çӳреме уя тухнă. Унта пĕр ватă арçын лаша пăхнă. Кĕтерук çав лашапа туслашса кайнă, кашни кунах унпа тĕл пулнă, Машук тесе ят панă. Килне килсен Кĕтерук хăйĕн çыру кĕнекине тусĕпе мĕн калаçнине çыра-çыра хунă. Вăхăт нумай-и сахал-и иртнĕ, Машук хĕрача патне хăй хăнана пырасси çинчен пĕлтернĕ, анчах темле кĕтсен те Кĕтерук хăнине кĕтсе илеймен. Вара вăл ватă лаша хуçи патне вĕçтернĕ. Лешĕ Машук çухални çинчен пĕлтернĕ. Кĕтерук чăтса тăрайман, хăйсем тĕл пулнă вырăна, илемлĕ улăха вĕçтернĕ. Шыра-шыра ывăнсан канма ларнă. Сасартăк хăй хыçĕнче пысăк чĕрчун тăнине туйса илнĕ. Ку Машук пулнă иккен. Çĕтнĕренпе Машук тата чиперленсе кайнă. Вăл Кĕтерука хăй çине ларма пулăшнă, улăх тăрăх ярăнтарса çаврăннă. Хайхи пăхать те Кĕтерук, тĕлĕнмелле япала, Машукăн çунатсем пуррине курах каять. Çапла вара ыттисем куриччен Машук Кĕтерука нихçан пулса курман вырăнсене кайса кăтартнă, тĕрлĕ юханшывсем урлă вĕсем çăмăллăн вĕçе-вĕçе иртнĕ. Хĕрача йăлт тĕлĕнсе кайнă. Епле тĕлĕнмĕн-ха! Кун пеккине нихăçан та курман халиччен. Киле май вĕсем çăлтăрсен хуркайăк çулĕпе вĕçнĕ. Çăлтăрĕсем пĕри тепринчен çутăрах пулнă. Кĕтерукăн ăшри туйăмĕсем те çăлтăрла çуннă.

Малалла

Çулçă çулăмĕ. Октябрь,

Çулçă çулăмĕ — пушар.

Хирсенче текех çук чапăр,

Сар хĕвел тăкмасть кăвар.

Çулçă çулăмĕ. Çу иртрĕ.

Пăхăр тумлă ват йăмра.

Тӳпене пĕркенчĕк витрĕ.

Çулçă çулăмĕ — чунра.

Çулçă çулăмĕ. Кĕреннĕн

Çунчĕ тĕтĕмсĕр пушар.

Тӳпере хĕвел сӳнсен те

Вăрманта — сӳнесшĕн мар...

Саншăн Шур Атăла кĕрсе

пулă тытма

Хатĕррине пĕлсе —

Мана тарăн шыва тĕртетĕн.

Саншăн шурлăха кĕрсе чечек татма

Хатĕррине пĕлсе —

Мана йӳçĕ шурлăха сĕтĕретĕн.

Саншăн тамăка кĕрсе вилме

Хатĕррине пĕлсе —

Мана чĕр тамăка яратăн.

...Хама сĕм авăртан туртса

Кăлармассине пĕлсе тăрсах —

Сана алă паратăп.

Пач савманнине туйса тăрсах —

Вилес пек ю...ăп.

Ман ĕмĕтсенĕн шăннă сачĕ

Йăл илчĕ çатăр сивĕре:

Тӳрленчĕ улмуççи асачĕ,

Çеçки ун ларчĕ чиперех.

Ăна хĕрхентĕм упрайманшăн

Çу типпинче, шартламара.

Çил-тăвăлра пач сыхлайманшăн

Шеллерĕм çамрăк тымара.

Халь тин сана тытса чармастăп,

Ан таврăн каялла кăна.

Сан хыçăнтан йĕрсе чупмастăп,

Эс пулнă вăхăтлăх хăна.

Пулмасть шав сивĕ, вĕçĕм юр,

Хĕл хыççăн çитĕ ăшă çур.

Пурăннă тет пулнă тет пĕр çĕршывра хура лаша. Унăн икĕ тиха пулнă. Анчах çаксем пĕртте ытти тихасем пек пулман. Вĕсем çунатлă çуралнă иккен. Кашни кун çилçунатсем тӳпере вĕçсе çӳренĕ, çĕр çине çӳлтен пăхса савăннă. Çакна курсан ытти тихасем кĕвĕçнĕ, вĕсенчен кулнă, курайманнисем те пулнă.

Аслă çилçунат хăй ыттисенчен урăхларах пулнăшăн намăсланма пуçланă, çавăнпа вăл пĕрмаях йĕнерчĕк тăхăнса çӳреме тытăннă. Кĕçех унăн çуначĕсем типсе-хăрса ларнă та пачах çухалнă. Халĕ ĕнтĕ вăл ытти тихасенчен нимпе те уйрăлса тăман, вĕсемпе пĕрле çӳреме пуçланă.

Кĕçĕн çил çунат вара никама та итлемен, ниме те пăхман, нихăçан та ыттисем пек пулма шутламан. Кашни кун вăл питĕ çӳлте, шап-шурă пĕлĕтсем хушшинче вĕçсе çӳренĕ, тĕлĕнмелле тĕнче ăна хăй патне илĕртнĕ.

Пĕррехинче хура лаша хăй ачине йĕкĕлтенине чăтайман, ăна чĕнсе илнĕ те çапла каланă:

— Ачам, хăвăн çунаттусемшĕн сана малашне пирĕнпе пĕрле пурăнма йывăр пулать. Эсĕ халĕ пысăк. Санăн пире пăрахса кайма тивет. Хăв пеккисене шыраса туп. Вĕсен хушшинче сана пурăнма лайăхрах пулĕ.

Çилçунат нимĕн те чĕнмен, хура лаша çине хурлăхлăн пăхса илнĕ те тӳпенелле вĕçсе кайнă.

Малалла

Вĕрентекенĕме

Иосиф Дмитриева.

 

Атăл урлă каçмасан чăваша ăс кĕмест.

Ваттисем ăнланса илнинчен.

 

Атăл урлă каçрăмăр.

Ăсланмарăмăр.

Çичĕ ют кулли пулма пăрахмарăмăр.

Атте-анне пехилне асран ямарăмăр.

Пĕрне-пĕри савма, пулăшма манмарăмăр.

 

Анчах

Пĕр хăват, пĕр йыш пулма хăнăхмарăмăр.

«Çыхман çапă — шăпăр мар» текелерĕмĕр.

Хамăр

«Çыхман çапă» пулнипех

Ĕмĕрсем ĕмĕрлерĕмĕр.

 

Ĕнтĕ тӳсрĕмĕр, ĕнтĕ чăтрăмăр.

Усалпа усал пулас темерĕмĕр.

Ухмахпа ухмах пулас темерĕмĕр.

Ыррине пула йăваш пултăмăр.

 

Вăхăтне кура «йăваш» ятăмăр

Тӳрре тухрĕ-тĕр, тĕрĕс пулчĕ-тĕр.

Урăхла каласан, çичĕ ют пире

Пĕр чăваш юлми пĕтеретчĕ-тĕр.

 

Шăпине кура ухмаха пени

Тĕрĕс пулчĕ-тĕр, тӳрре тухрĕ-тĕр.

Урăхла каласан, çичĕ ют пиртен

Сивĕ кĕл кăна хăваратчĕ-тĕр.

Малалла

Пĕр илемлĕ хирте

Куртăм эпĕ кĕсре

Тыткăнларĕ мана

Чăннипех çак лаша.

 

Сăнĕ унăн чипер

Уйăхпи теме пур.

Çилхи вĕçĕ кăтри

Чăнахах та Нарспин.

 

Уттине пăхнăçем

Чуппине курнăçем

Ах, килет асăма

Юмахри пек хăна.

 

Кайăк пек ыткăнать,

Çунатла туйăнать

Куçăма вĕçнĕ пек курăнать

Кам-ши хăлĕ ăна хăвалать?

 

Кам-ха пĕлĕ ăна?

Кам-ха туйĕ çакна?

Çунакан ман ăшри туйăма

Тен, ман ĕмĕт вĕçет малалла?

 

Халь çапла кашни каç,

Халь çапла кашни çĕр

Ман пата чиперккеçĕм килет

Ĕмĕтпи ят парассăм килет.

 

Ĕмĕтпиçем, юлташăм

Санпа эпĕ туслашрăм

Ĕмĕтпиçем, тăванăм

Сана çеç эп шанатăп.

 

Каçсерен унпала

Халь пулатпăр пĕрле

Пĕр пекех шухăшлатпăр

Çын пекех калаçатпăр.

 

Хăт чухне туспала

Тĕл пулса тĕлĕкре

Вĕçтеретпĕр тӳпе еннелле

Çунакан çăлтăрсем патнелле.

 

Çак лаша шав мала

Вĕçтеринччĕ ялан ыткăнса

Ăшра вуттăн çунан çулăмсем

Ан сӳнинччĕр нихçан туйăмсем.

Такам манра шырарĕ çынлăх,

Такам манра шырарĕ çылăх.

Ăна-кăна та тупрĕç пуль,

Ман вăл та — ку та темĕн чул.

Хам шырамастап пăнчăсем,

Килте те тĕрлĕрен чăхсем,

Алри пӳрне те темĕн тĕрлĕ,

Хирти чечек сап-сарă, хĕрлĕ...

Шăп çитмĕл çичĕ тес куратăп.

Йăнăшсене эп каçаратăп.

Çын такăнмасăр пурăнмасть,

Тĕве хăй курпунне курмасть.

Санран мана ачашлăх куçрĕ —

Çу кунĕ евĕр çутă та таса.

Манра вăл çĕнĕ уçлăх уçрĕ,

Тӳлек ăрша пек вылянса.

Эс кайрăн та, çав уçлăх юлчĕ,

Çуталчĕç сӳннĕ ĕмĕтсем.

Пĕр чарăнми, чĕтревлĕн çунчĕç

Манра эс çутнă çутăсем!