Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕр карчăкпа старикăн Ванюк ятлă арçын ача пулнă. Вăл Коля тусĕпе яланах пĕрле вылянă.

Пĕррехинче Ванюкпа Коля вăрмана кăмпа пухма кайнă. Кăмпи нумай, пуçтарса çеç ĕлкĕр. Ванюкпа Коля малтанлăха пĕрлех çӳренĕ, кайран уйрăлса кайнă. Ванюк пĕр сарлака уçланкăна çитсе тухнă, Коля урăх еннелле çул тытнă.

Киле кайма вăхăт çитсен çеç Коля тусĕ çухалнине асăрханă, ăна шырама пуçланă. Ванюк çав вăхăтра чăх урисем çинче ларакан çурт умне пырса тухнă иккен. Çакă тухатмăш карчăк пӳрчĕ пулнă. Ванюк пӳрте кĕнĕ, хуçине сывлăх суннă, çĕр каçарма ыйтнă. Карчăк шăпах хуран çуса тăнă-мĕн. Каçхи апат çинĕ, хырăмĕ тутă. Вăл каçхи хăнашăн питĕ савăннă: ирхине арçын ачаран яшка пĕçерме шут тытнă.

— Килех, ирт малалла.

Вăл Ванюка вырăн сарса панă, хăй кăмака çине хăпарса выртнă, шăпăрне кăмака хыçне пăрахнă. Ванюк çакна йăлтах курнă.

Çав вăхăтра Коля тусне шырама пуçланă.

— Эсĕ Ванюка курнă-и? — ыйтнă вăл тилĕ çуринчен.

— Çук, курман. Тен, ман анне курнă? Анне, эсĕ Ванюка курман-и?

— Курман пулин те шăршă тăрăх эпĕ санăн тусна тупса пама пултаратăп, — тенĕ тилĕ. Кольăна йĕр тăрăх ертсе кайнă.

Малалла

Ача чухне эп кăсăя тытсаччĕ,

Пӳрте илсе кĕрсе ăна ярсаччĕ.

Тĕнче илемĕ курнă, тен, унра,

Алра тăр-тăр чĕтрен ик çунатра.

Анчах ман ĕмĕт вăраха пымарĕ:

«Яр ирĕке!» — тесе анне каларĕ.

Эп тăрăшрăм каллех тытас тесе,

Çук, тыттармарĕ тыткăна сиссе.

Кăварланса çунан кăмакана

Кĕç вĕçрĕ-кĕчĕ, куртăм кăшт кăна.

Тем чĕпĕтрĕ ман пĕчĕк кăкăра,

Тем чăмакки кĕç ларчĕ-çке пыра!

Пĕл: кăсăя шăпи çавăнтанпа

Умран кая пĕлмест, ялан манпа.

Пĕтсессĕн пĕтĕп шелсĕр çулăмран,

Ман сыхланасчĕ тарçă пуласран.

Пуçламăш хут

Таиççи Тимакова

Пире вĕрентрĕ мар-и тăрăшса?

Çыратăп эп:

«Данилов Лёва»,

Чернилпала çамка тарне хушса.

Тĕнче çинчен, Çĕр чăмăрĕ, çанталăк, —

Пур кăткăса уçатчĕ кашнине,

Уç(ă)латчĕ те ирпе-ирех мăн алăк:

«Салам сире!» — таятчĕ вăл пуçне.

Учителе мĕн чухлĕ чăтăм кирлĕ

Пурăнăçа ăнлантарас тесен:

Ан пултăр вăл никамшăн урлă-пирлĕ,

Ан кайтăрччĕ çак тĕнчере çĕтсе.

Ас-тăн парса,

Çапла пире вĕрентрĕ.

Хыçа та юлчĕ пурнăç урати...

Çапла шкулта ачалăх манăн иртрĕ,

Çавах куç умĕнче

Унăн çути.

Мĕнле пурнан, Таиççи Тимакова?

Эс вĕрентни

Йăлт юлчĕ ĕмĕре.

«Таймапуçах», — калать Данилов Лёва.

Эсир яланлăхах ман чĕрере.

Хушăран хĕмленсех çапăçатпăр

Чукмарпа е хивре сăмахпа,

Çăмарта сарринче çӳп шыратпăр...

Хамăраччĕ те çирĕп нăхта!

Пĕр кăкран-çке эпир, шутласассăн,

Хурăнташлă кашни пуринпе.

Çут çанталăк сывлать пулĕ ассăн,

Ачисем вăрçнине курнипе.

Харкашас вырăнне вĕренесчĕ,

Тăнласа ăнланма пĕр-пĕрне...

Кӳршĕре иртенпе ĕрлешеççĕ,

Кĕскетеççĕ хăйсен ĕмĕрне.

Пурнăç иккĕ килмест пĕр никамшăн,

Иртнĕ кун тек килмест чĕрçине.

Кĕркунне макăрать ав такамшăн,

Сарă çулçă тăкса çĕр çине.

Мĕн авалтан сĕме çурса,

Çул пылчăкне ашать хĕрарăм.

Юратăва тĕпе хурса,

Ĕненĕве тӳлет вăл парăм.

Çыран-и, сăрт-и умĕнче —

Утать канмасăр хĕлĕн-çăвĕн.

Ун ырă сăнĕ-чунĕнче

Илемлĕ варкăш — тăвăл вăйĕ.

Сукмакĕ хĕлĕх пек çинçе,

Хăш чух çиес чĕлли те йӳçĕ.

Çапах, вăл пур тăк çĕр çинче,

Типмест вара телей çăлкуçĕ.

Чĕркуçленсе ун сипетне

Тутаннă май тупа тăватпăр:

Анне,

Аппа,

Савни ятне

Чĕм пур чухне çӳлте тытатпăр!

Пурăннă тет ĕлĕк-авал Шăрпăк ятлă ялта Вут-çулăм. Пĕррехинче вăл кӳршĕри Штанаш ялне хăнана кайма шутланă. Кучченеçсем илнĕ те çула тухнă. Анчах ăна курсан пурте тарса пĕтнĕ. Мĕншĕн? Вут-çулăм нимĕн те ăнланайман. Сăлтавне пĕлме вăл Кĕрлев ялĕнче пурăнакан асамçă патне кайма шут тытнă. Уйкаса çитсен те çынсем унран тарнă, патне пыма хăранă. Вут-çулăм вĕсем çине кӳреннĕ. Нимĕн те ăнланайман вăл: сăн-питрен те тиркемелле мар-çке. Асамçă патне çитсессĕн вăл карчăка хăйĕн хуйхи çинчен тĕплĕн каласа панă. Асамçă нумай шухăшламан, Вут-çулăма çапла канаш панă: «Эсĕ — Вут-çулăм, çавăнпа санăн ялтан инçе каймалла мар. Кирлĕ чухне çынсем хăйсемех сан патна пырĕç, ялсем тăрăх, килсем тăрăх ан çӳре».

Вут-çулăм асамçăна итленĕ, хăйĕн килнелле васканă.

Чăнах та, çакăн хыççăн Штанаш ялĕн çыннисем ун патне хăйсем килме пуçланă, кирлĕ чухне çеç шăрпăка алла тытнă. Вĕсем пĕр-пĕринпе килĕштернĕ, туслашнă, Вут-çулăм та çынсем хушнине итленĕ. Кăна эпĕ суймарăм, мана çакна Вут-çулăм хăй каласа пачĕ.

Шурăмпуç шуралчĕ,

кун пуçланнăран.

Тăван ял вăранчĕ

Тарăн ыйхăран.

Алăксен шăв-шавлă

Илтĕнет сасси.

Çакăн хыççăн паллă

Ĕç пуçланасси.

Сукмаксем çĕнелчĕç

Çĕнĕ йĕрсемпе.

Çăлалла уттарчĕ

Пĕр кин витрепе.

Хыçалтан шур анчăк

Ăсатса чупать.

Аякран щур пăнчă

Евĕр курăнать.

Вăй илсе хастарлă

Çĕнĕ кун килет.

Паянхи пĕр майлă

Пурнăçа кĕрет.

Шурăмпуçĕ сарчĕ

Çунатне аран.

Тăван ял вăранчĕ

Тарăн ыйхăран.

Кунта эп халĕ тин — хăна кăна...

Мĕскер курма çавра уçланкăна

Кĕпĕрленсе тухаççĕ чечексем —

Пĕлĕтпеле вăрман хĕрачисем?

Астăвăмăр, ах тур, ытла кĕске, —

Ара, паян хĕвеллĕ çимĕк-çке!..

Вăй картине яш-кĕрĕм тухмалла,

Çут çăлтăр юррине юрламалла.

Куçран пăхать, пăхать кăвак çеçке,

Мана мĕскер каласшăн вăл, мĕскер?

Çур ахрăм пĕр каять те пĕр килет,

Ăна пĕччен итлетĕп эп — поэт.

Чун юхăмĕ пулса хускалнă çил

Уçса пăхать çăка çулçисене:

Мĕн каласа ытарлăн çырнă-ши

Чăваш шăпи пирки вĕсем çине?..

Аттил чухнехи анлă Атăл умра,

Митта чухнехи пĕлĕтсем саланаççĕ.

Чарса чарăнми ирĕкри юхăмра

Шывпа пĕлĕт мар — ĕмĕрсем ăсанаççĕ.

Мĕнле йăхсенче халь вылять тихалла

Аттилăн пăлхавăрлă юнĕ?

Ăçта капланса юхса çитнĕ, кала,

Миттан вĕресе тăнă кунĕ?

Тăратăп кăшт катăлнă кăмăлпала,

Чунра — чун тытмалăх сайхалăх.

Ниме пăхăнман аслă Атăл, кала:

Ăçта кайса кĕчĕ вăй-халăм?

Текех инçете чĕнекен тӳпене

Касса уçаймасть çут çунатăм.

Яш вăхăт таçта хĕмлене-хĕмлене

Çунса çухалнишĕн çунатăп.

Халь урăх ăру «Юрату сăмсахне»¹

Чарлан чĕпписем пек иленнĕ.

Халь урăх ăру юрату сăмсахне

Гранит карлăкра чĕрмеленĕ.

Шеллев туйăмне çутçанталăк пĕлмест:

Туйра та вилет паттăр каччă²...

Аттила, епле хĕрĕх тăххăрта эс

Тĕнче тытакан утаманччĕ!

Шеллев туйăмне çут çанталăк пĕлмест;

Таптаннă та ваннă настурци...

Тăванăм, Митта, хĕрĕх тăххăрта эс

Епле поэтла пит маттурччĕ!

Малалла

Пин енлĕ пин çул, пурте вĕçсĕр инçе,

Çапах та пĕр ĕмĕр пурне те вĕçлет.

Кăлт турĕ чĕре ĕмĕрсен сыппинче —

Уксах сехетле тикĕс мар вăл ĕçлет.

Мĕн тăвăн — хĕвел те анать анăçа,

Анать те — пире хăварать тăлăха.

Епле манăçми те юлать манăçа,

Çурта-мĕн çутни те вара кăлăхах.

Çак пурнăç хакне кăлармашкăн мĕнле,

Мĕнле пурăнсан лайăхрах, кам — калать?

Тупма тăрăшатăн та çын кăмăлне,

Ик хаклăх, виç хаклăх хам кăмăл юлать.

Элле уссăрах-ши эпир çаплалла

Çунса пурăнни, ӳкĕнни, савăнни...

Мĕн илтнĕ, мĕн курнă — йăлтах манмалла,

Йăлтах манмалла-мĕн сана та, савни...