Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Виçеп хамз саманапа —

Ăшра ман çук-и ăпăр-тапăр?

Хăвăртлăхпа, улшăнупа —

Ăшра вĕрет çĕн çил, çĕн тапхăр.

Çапах çĕршывăм умĕнче

Туятăп, пур-ха пысăк парăм.

Суя, элек, ултав çинчен

Хальччен çырман-ха эпĕ ярăм.

Теприн — ăш вырăн, ăш кĕтес —

Тулли кăна ун пултăр енчĕк.

Ăна сутать туртса йĕтес

Ăш-чиккинчи пăтрав кӳлленчĕк.

Тепри çапать ав кăкăрне —

Çаплах пырать-ха параппанлăх.

Айран кăшлаççĕ пĕр-пĕрне,

Пĕтмен-ха нишлĕ курайманлăх.

Хăш-пĕринне кăшлать чунне

Кĕвĕçӳпе кӳпченĕ нăрă.

Сапать вара çынсем çине

Хăй евĕр шĕкĕллĕ пин вăрă.

Çат-çат çытмаллă шарлансем

Ав тĕлсĕр ташă çалтаратăр.

Эрех-сăра минретнĕрен

Хăвăр чунах-çке çарататăр.

Патвар утма хăшне-пĕрне

Тытса чарать темле шикпенчĕк.

Ишсе тăкма йăх-яхсене

Çĕршыв хăюллăн кар çĕкленчĕ.

Халь тухнă эп çапăçăва —

Шур çăнăхран ан туччăр хывăх!

Хавшак çынна çăва-çăва

Малалла

Шупашкар тулашĕнче — асфальт сукмак.

Тавтапуç сана, тăван хула совечĕ!

Ывăнсан тухса çӳретĕп эп пăртак,

Çав сукмакшăн та ман кăмăлăм çĕкленчĕ.

Икĕ енĕпе этем аллин вăрманĕ.

Тав сана хула çынни! Мухтав, этем!

Сулханта вĕтет сакки-диванĕ,

Тирексем тĕллеççĕ пĕлĕте.

Машинсем васкаççĕ кĕр те кĕр экспресăн;

Шухаш хыççăн шухăш, машин пек чупать.

Пинĕнчен пĕри тĕвĕленсессĕн,

Савăллă уявăм тытăнать.

Ушкăн-ушкăн шурă пĕлĕт те, тăри те

Ун чухне анса ларать шур вут çине.

Килелле вара утатăп эп шав витĕр,

Васкакатăп çĕр çаврăнăшне.

Шавлаттарать пĕр çур сехет,

Ахăрттарать пин тупăран,

Унтан етри пĕтсе çитет,

Кĕпер хывать мерчен чултан.

Шаркать-ха шыв шулапсенчен,

Мачча та нӳрелет пăртак.

Вĕпеннипе турат çинче

Лăстăртатса илет курак.

Таçта, Йошкар-Ола енче,

Çиçет-ха çиçĕм йăлт та ялт.

Кунта, хула урамĕнче,

Тĕтĕмленсе выртать асфальт.

Юлташăма нумайранпа курманччĕ те — Шупашкар урамĕнче тĕл пулсан чылайччен калаçса тăтăмăр.

— Эпир халь арăмпа пĕр çынна кăна тăратпăр, — терĕ вăл сасартăк. — Ăнланмалла мар-и? Куратăн, ман хăлха япăх илтет, унăн — аптрамасть. Эпĕ çӳрекелетĕп, ура утать, Праски вара хваттертен тухаймасть, сĕтел-пуканран тытса аран-аран куçкалать. Вăт иксĕмĕре пĕрлештерес тĕк — илтекен, утакан пĕр çын пулать хайхи...

Шӳтлерех каларĕ пулин те кăмăл пусăрăнчăкне пытараймарĕ Хĕветĕр. Ватăсен çавă ĕнтĕ — сывлăхпа мухтанмалли çукрах. Анчах юлташăм хăлхи пирки ӳпкелешнине астумастăп-çке. Хăех ăнлантарчĕ:

— Пĕр ăçтиçук «парни» ку. Çавна пула хăлхасăрлантăм. Пĕррехинче урампа пыраттăмччĕ, пăхатăп: çамрăк çын, вăй питтискер, пĕчĕк ачана темшĕн хĕнет — çапать те çапать. Чăтаймарăм — чарма тăтăм путсĕре.

— Вăл вара?

— Ай, ан та кала! «Мĕ-ĕн, сана та кирлĕ-им, ват супнă?» — тесе мĕкĕрсе ячĕ те хыыттăн янклаттарчĕ мана. Çĕре мĕнле шаплатса ӳкнине сиссе те юлаймарăм. Ӳкерсен те пуçран темиçе хутчен тапрĕ вĕт... Хăлхаран та... Больницăна кайрăм та — шалта темскер çурăлнă тет-и...

Пулать-мĕн пурнăçра: Хĕветĕр арăмĕ те çавăн евĕрлĕрех лару-тăрура сусăрланнă иккен. Кăритурта ӳсĕр хĕрарăм выртнине курнă вăл. Ай, шăнса пăсăлма пултарать вĕт! Праски ăна ура çине тăратма хăтланнă. Пулăшнă çавна, анчах тăрмашнă хушăра хăй картлашка хĕрринчен такăннă та тытăнса тăраймасăр аялалла кĕмсĕртетсе аннă. Йывăр аманнă — урине хуçнă. Леш хĕрарăм-и? Чип-чиперех çӳрет. Кашни кун ӳсĕр...

Çиллĕн тавлă çулăме

Тĕп-йĕрĕпех сӳнĕ халь.

Юнлă çапăçун куççулĕ

Ĕмĕрлĕхех пĕтĕ халь.

Çак тĕнчери этемсем

Урăх чаппа мухтанĕç.

Вăл чап — аслă ăс чапĕ,

Вăл чап — ыр ĕçсен ĕçĕ.

Халĕ хĕç-пăшал янтрать, —

Этем юнне вăл тăкать...

Юнпа йĕпенен çĕрĕсем

Вăйлă, тутă тырă парĕç.

Тыррисене пуçтарма

Ирĕклĕ çынсем ӳстерĕç.

(Г.Х. Андерсенран)

Ах, тĕрмере тĕттĕм-çке...

Сsdлама та пит пăчă;

Çан-çурăм та шăнаnь-çке,

Пĕтĕм чуна хăрушă...

Çемçе тӳшек вырăнне

Йĕпе улăм сараççĕ;

Тутлă çимĕç вырăнне

Шывпа çăкăр параççĕ.

Эх, алăмсем, урамсем!

Эсир тимĕр аллинче.

Ах, чунăмçăм, айван чун,

Çунан тĕрмен вутĕнче.

Эп çакăнтах пĕтеп пуль,

Киле çитсе ӳкес çук;

Ак тĕрмере вăтăр çул...

Ачамсене курас çук...

Ыр ачамсем, пепкемсем,

Эп таврăнасса кĕтетри?

Ыр тванăмсем, тантăшсем,

Эп вилменне пĕлетри?..

Эп, чунăмсем, вилмен-ха,

Сывлăш пур-ха кăкăрта.

Анчах сире курмашкăн

Парĕ-и-ха вăл мана...

Пирĕн тĕрме пит çӳллĕ;

Чӳречисем тимĕрлĕ;

Вĕçен кайăксем вĕçеççĕ,

Чӳрече панчен иртеççĕ.

«Амăрт кайăк, ăçта каян?

Чӳрече çине лар халĕ,

Ирĕкри çынсен пурнăçне

Юрă юрласа кăтарт халĕ!..»

«Чӳречӳ çине лармастăп,

Сан чӳречӳ пит кĕçĕн:

Юрă юрласа памастăп,

Малалла

Ачалăхăм‚ ăçта кайса çухалтăн?

Ăçта çӳретĕн‚ яшлăх‚ аташса?

Сире манса пырать çуралнă ял та‚

Пурăнакан хула та — ют туса.

Эсир ан шӳтлĕр-ха апла‚ тархасшăн‚

Ан выльăр-ха манпа пытанмалла.

Сире эп‚ ĕлĕкхи пек‚ тĕл пуласшăн‚

Утатăп та чупатăп малалла.

Телейлĕн васкатать чĕре çуначĕ‚

Кун-çул пек‚ вăхăта çура-çура.

Çапах та‚ шыракан ача та каччă

Хыçра иккен. Манран пит аякра.

Сăвă çырнă сан çинчен тĕмен¹‚

Юрă хывнă сан çинчен пайтах.

Пĕр ĕçе те эсĕ тиркемен‚

Пĕр çуйран та пăрăнман‚ паллах.

Азипе Европа ик енчен

Таянса выртаççĕ сан çине.

Эсĕ — шанчăклă тĕрекĕ вĕсен

Пулнă‚ халь те‚ пулăн малашне.

Тĕрĕсрех — вĕсен каçан шăмми.

Пĕр-пĕриншĕн — хӳтлĕх те хурал.

Çакă çĕрĕн çур чăмăр шăпи

Ытларах санран килет‚ Урал.

Шутсăр та паха пуянлăхпа

Эс тĕлĕнтеретĕн тĕнчене.

Çурлапа ĕçлен‚ мăлатукпа‚

Çумăнтан ямасăр çут хĕçне.

Эс — рабочи. Эс — хресчен. Салтак.

Пĕр тăшман сана çĕнтереймен…

Юрă хывнă çавăншăн пайтах‚

Сăвă çырнă çавăншăн тĕмен.

Ĕнер старикĕмпе вăрçа-вăрçа пуç ыратаканах пулчĕ. Çывăрма выртсан та куç хупăнмарĕ. Çамрăк чухне мана çак киле вăрласа килни халĕ те асрах-ха. Катăк пуç, илсе кĕнĕ-кĕмен чӳречене уç та тухса тар ĕнтĕ... Эпĕ вара тарма шухăшламарăм, мĕншĕн тесен унăн кил-çурчĕ çĕнĕччĕ, карта тулли выльăхчĕ, хăй те яштака пӳ-силлĕччĕ.

Ăшшăн ыталаса чуп тусанах пĕрре курнă йĕкĕте тӳрех юратса пăрахрăм. Унтанпа вăхăт чылай иртрĕ. Нумай пулмасть ачасемпе, тăвансемпе ылтăн туя паллă турăмăр. Кӳршĕсене чĕнмерĕм. Хăраххăн пурăнакан хĕрарăмсене курсан ман старик ухмаха ерет тейĕн: куçĕ-пуçĕ вылянса тăрать, тути хăлха таран йĕрĕлет. Ячĕ те унăн астаракан ят — Арăслан, вырăсла Лев тесе чĕнеççĕ. Пĕччен хĕрарăмсене çав тери хĕрхенет. Çамрăк чухне кашнине вăрттăн юратса тăнă. Камăн мĕн ишĕлет — юсанă, макăракана — лăпканă, ачисене ӳстерме укçа тыттарнă...

Малтан çавна нимĕн те чухламан-ха эпĕ. Аслă ывăлăм шкула кайма тытăнсан кăна тăнкартăм. Вĕсен класĕнчи ачасен çуррин ашшĕ ячĕ Арăслан иккен. Вĕрентекен те тĕлĕнсе пĕтереймест: «Мĕнле апла? — тет. — Кун пек ятли пирĕн ялта пĕр арçын кăна-çке...» Тата вĕсем çине пăхсан йĕкĕрешсем тейĕн — пурте пĕр сăнлă: кăн-кăвак куçлă, хĕп-хĕрлĕ çӳçлĕ, сăмси те ашшĕнни евĕр вăрăм. Ун чухне путсĕр Арăслана тарăхнипе чирлесех кайнăччĕ. Ĕнер çав вăхăта тăрук асаилсе каллех вăрçăнтăмăр. Эсрел, халĕ те инке-арăмсен çурчĕ умĕпе иртнĕ чухне пуçне ясар автан пек каçăртса утать. Киле çитерехпе вара кукăрăлать те патакки çине тайăнса: «Кхм! Кхм! Ай-яй, вăй пĕтрĕ, карчăк, илсе тухса кăшт сыптар-ха,» — тесе крыльца картлашки çине кайса ӳкет. Тьху! Тарăхтармăш!

Малалла

Акă иртрĕ пайтах çул;

Çулпа иртсе пынă чух

Выртса-канса çимешкĕн

Кĕтĕм эпĕ пĕр яла.

Пӳрчĕ кивĕ, çĕрĕшнĕ,

Асанне пек чалăшнă.

Мĕнпур сакки-урайне

Урлă-пирлĕ çӳп-çапă

Пĕтемĕшпех тăп-тулли.

Тăрăшакан эрешмен

Хăйин² вăрăм çиппине

Пӳртен тĕттĕм кĕтессине

Каркаласа пĕтернĕ.

Сывлăш пăчă, хăйă шăрши;

Авăрлакан ӳсĕрет;

Ачи хытă макăрать,

Хăйин чирлĕ сассипе

Ĕçлекене пит чарать.

Ан йĕр, ача, хыт ан йĕр!

Аннӳсене пит ан чар...

Сан сассăна илтеççĕ,

Сана вĕсем шеллеççĕ;

Халĕ сана йывăрне

Пурте вĕсем пĕлесçĕ.

Эсĕ чирлĕ пулсан та,

Сана тытма вăхăт çук,

Ан йĕр, ача, хыт ан йĕр!

Аннӳсене пит ан чар...

Эсĕ халĕ пĕлместĕн,

Пĕр-ик çултан ак сисĕн:

Ĕçе чарăнса тусан,

Хресчен выçăхсах вилет:

Унăн çĕрĕ пит сахал,

Пару-илӳ пит пысăк.

Ан йĕр, ача, хыт ан йĕр!

Аннӳсене пит ан чар...

Пару-илӳ тӳлесен,

Хăйсем выçă юлсан та,

«Ыр» çын хисепне кĕрĕç.

Малалла