Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ывăлăма — Лĕвăна

I

X. ятлă больницăри N-лĕ палатăна икĕ çамрăка илсе кĕчĕç. Вĕсене пĕтĕмпех шап-шурă бинтсемпе чĕркесе пĕтернĕрен кам иккенне палласа илме те йывăр. Палатăра ним сас-чĕвĕ те илтĕнмест. Хутран-ситрен бинтланă çамрăксем вăрăммăн йынăшса илни çеç ку пӳлĕмре такам пуррине пĕлтерет. Вара, те вĕсен сассине пула, тен унсăрах-и, алăк ерипен уçăлать те, унта шап-шурă лĕпĕш пек тумланнă кăмăллă сестрасем кĕрсе тăраççĕ. Вĕсем, шăппăн темскер пăшăлтатса илсе, епле кĕнĕ çаплах тухса каяççĕ. Бинтланă çамрăксен ури вĕçне, тимĕр кровать çумне, пĕринне — Григорий Архипов, тепĕринне Хамет Тураев тесе çырса хунă. Вĕсем кунта виççĕмĕш кун выртаççĕ ĕнтĕ.

Пĕрре çапла Григорий хăйне çав тери çăмăллăн туйса илчĕ. Калăн, унăн нимĕн те ыратмасть; калăн, вал ахаль çех канса выртать. Хăш чухне сывмар çыннăн кирек камăн та çавăн пек вăхăтсем пулса иртеççĕ. Те самайлана пуçланипе вара, те урăх сăлтавпа, ун çинчен Пайраш тухтăр тĕплĕн каласа парĕ, эпĕ урăххи çинчен каласшăн. Шăпах çакăн пек самантра Григорий пуçне темле шухăшсем пырса тулчĕç. Вал хăйĕн вăхăтлăха уйрăлса юлнă çамрăк арăмĕ çинчен шухăшлама тытăнчĕ. Çапла ĕнтĕ вăл юрату тени, вилес умĕн те канăç памасть çынна. Мĕн юлашки сывлăш тухса кайичченех асра, юлашки сывлăш тухсан — пĕтрĕ вара. Ун чух сана нимле юрату та кирлĕ мар. Тĕнче кăна илемне çухатмасть. Çавах ялкăшать хăвел; уйăх та садра пытаннă хĕрпе качча çулçăсем витер сăнать, шăпчăк та çавах юрлать. Юрату та ĕмĕр сӳнмест...

Малалла

Мекек-мекек качака

Çуллен хĕсĕр çӳресен,

Мĕне кирлĕ качака?

Çыруç тавраш поэтсем

Уссăр сăмах çырсассăн,

Кама кирлĕ çавăсем?

Тиллит-тиллит Микулай

Ашшĕ пуçне çавăрать:

— Атте, мана çак укçапа

Лартса пар-ха шурă пӳрт,

Шурă пӳртĕн чăн тӳпине

Шăнкăрч йăви лартса пар.

Тиллит-тиллит Микулайăн

Икĕ тенкĕ укçи пур

Куллен-кунах ашшĕне вăл

Йĕре-йĕре тилмĕрет:

— Атте, мана çак укçапа

Ула тиха илсе пар,

Вăл тихана тăхăнтарма

Йĕс укаллă йĕвен ил.

Вăл тихапа çӳремешкĕн

Йĕс кускăчлă çатан ил…

Аттем тек çук, тиврĕ уйрăлма —

Çухатрăм çывăх çыннăма.

Ах, мĕншĕн-ши кун-çул, шăпа

Амантрĕ манăн чунăма.

Эп паянччен хуйхă пĕлмен,

Çак инкеке нихçан кĕтмен.

Сиксе вăл тухрĕ ăнсăртран,

Çапса вăл хуçрĕ ураран.

Атте тесен куç шывланать,

Куçа хура чаршав хуплать.

Тĕнче сĕм тĕттĕм курăнать,

Атте куç умĕнчех тăрать.

Аттеçĕм çук, вăл чĕрĕ мар —

Ăна халь ним те кирлĕ мар.

Чĕри тапмасть, вăл хускалмасть,

Манпа та тек калаçаймасть.

Аттеçĕм, эс ман чĕрере —

Ятна эп манмăп ĕмĕрне.

Чунрах упратăп сăнарна,

Асрах тытатăп халапна.

Тавах сана, анне, пире çуратнăшăн,

Пĕчĕкренех тӳрĕ çула тăратнăшăн.

Эс маншăн тĕнчере пĕр чи хакли,

Чечексенчен те эсĕ чи хитри.

Тавах сана, анне, эсĕ пурришĕн,

Çемçе те ырă кăмăллă пулнишĕн.

Санăн хитре, илемлĕ йăл-кулли

Сар пысăк хĕвелтен те чи ăшши.

Эс нихăçан ан ватăл, ан куллян,

Эс пур пулсан, эп пуринчен пуян.

Эп саншăн чунăма пама та хатĕр,

Мухтав сана, анне!..

Ачасем, аннесене хĕрхенĕр!

Ан куллянтарăр, ан тавлашăр.

Тăрăшăр ялан упрама,

Чун-чĕререн юратма.

Булатпа Самат яланхи туссем. Шкулта «тăваттăпа» тата «пиллĕкпе» çеç вĕренекен Самат «иккĕпе» «виçсĕрен» иртеймен Булата нихăçан та пăрахман, яланах пулăшса пынă.

Пĕррехинче, Самат пулăшнипе Булат «тăваттă» илсен, пĕтĕм шкул ăна пурнăçĕнче пĕрремĕш хут çав паллăна илме пултарнăшăн мухтарĕ.

— Ах, — терĕ класа ертсе пыраканĕ, — маттур иккен Булат! Ăса кĕрсех пырать, куçкĕрет ăсланать.

— Çапла, — вĕрентекенпе килĕшрĕ шкул пуçлăхĕ, вăл хăйĕн унчченхи наянлăхне çĕнтерни аван сисĕнет.

Шкул хыççăн Самат Булата хăйпе института кĕме хытă пулăшрĕ. Институтра Булат табак туртма пăрахрĕ. Кунта ăна каллех мухтама пуçларĕç, нихăçан та туртман Самата кăна никам та асăрхамасть.

— Туртма пăрахакансем халь миллион çын хушшинче пĕрре пур-ши е вуçех çук, — теççĕ институтрисем. Булат вара сăмси айне вут хума ним мар пăрахрĕ. Чăн-чăн джигитах çав!

— Институт пĕтерсе производствăра ĕçлеме пуçласан вăл сасартăк ĕçкĕпе аташма пăрахрĕ. Ĕçри ăсталăха апла илме Булата кунăн-çĕрĕн пулăшнă Самат, ку таранччен эрех тутанса курманскер, тусне пĕлĕшсем умĕнче мухтарĕ.

— Маттур иккен Булат. Ĕçре те ăнтарать, хăйĕн пурнăçĕнчи кăптăк-сăптăка та пĕтерсех пырать, — терĕ.

Малалла

Авăнмасăр,

Ывăнмасăр,

Тăрантасшăн хырăмна.

Эсĕ — çĕвĕç,

Эпĕ сăвăç,

Тетĕн эсĕ арăмна.

Вăл тупмасăр,

Вăл памасăр

Татаймастăн парăмна.

Сăвăс тетпĕр,

Сĕлĕх тетпĕр,

Сăвăç мар сăвăçсене.

Ир тăнлатпăр,

Каç манатпăр

Юрламан юррисене.

Вăтанмасăр,

Вăранмасăр,

Çывăрасшăн ыйăхна.

Эпĕ — чирлĕ,

Канăç — кирлĕ,

Тетĕн эсĕ арăмна.

Сăвăс тетпĕр,

Сĕлĕх тетпĕр,

Этем мар этемсене.

Ир ятлатпăр,

Каç манатпăр,

Унашкал этемсене.

Пит çумасăр,

Кун курмасăр

Эс уçасшăн мухмăрна.

Эсĕ — Турă,

Эсĕ — юрă,

Тетĕн эсĕ мăшăрна.

Вăл — çук терĕ,

Чĕрттермерĕ, —

Кăтартатăн чăмăрна.

Сăвăс тетпĕр,

Сĕлĕх тетпĕр.

Эсĕ маннă çынсене.

Каç та — тамăк,

Ир те — тамăк

Вăйпитти кахалсене.

Азбуки арманта,

Веди-глаголь вăрманта.

Добро эс те алкумне

Çело покой тухнă, тет.

Ижеветте пĕлетне,

Пĕр чĕл çăкăр çиетне?

Ят çырмашкăн пит хĕнĕ,

Хвитташăн та хĕненĕ.

Азбукине пĕлмесен,

Йĕрсе ларăн эс, Çемен.

Рцыпала титлă,

Иван пуçĕ пыйтлă.

Мекек-мекек качака

Çуллен хĕсĕр çӳресен,

Мĕне кирлĕ качака?

Çыруç тавраш поэтсем

Уссăр сăмах çырсассăн,

Кама кирлĕ çавăсем?

Тиллит-тиллит Микулай

Ашшĕ пуçне çавăрать:

— Атте, мана çак укçапа

Лартса пар-ха шурă пӳрт,

Шурă пӳртĕн чăн тӳпине

Шăнкăрч йăви лартса пар.

Тиллит-тиллит Микулайăн

Икĕ тенкĕ укçи пур

Куллен-кунах ашшĕне вăл

Йĕре-йĕре тилмĕрет:

— Атте, мана çак укçапа

Ула тиха илсе пар,

Вăл тихана тăхăнтарма

Йĕс укаллă йĕвен ил.

Вăл тихапа çӳремешкĕн

Йĕс кускăчлă çатан ил…