Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ялти шкулта вĕреннĕ чухнех Зоя кăмăлĕпе те, чĕлхипе те ытти хĕрсенчен чылай уйрăлса тăнă. Çи-пуçĕ те яланах илемлĕ те тирпейлĕ пулнă унăн. Вăл ял урамĕ тăрăх акăш пек утса пынине курсан мĕнле каччăн чĕри хыттăн тапма пуçламĕ, кăмăлĕ çĕкленмĕ!

Шкултан лайăх паллăсемпе вĕренсе тухсан Зоя Шупашкара çул тытрĕ. Ĕçе вырнаçрĕ унта. Часах юлташсем тупăнчĕç. Рита унăн чи çывăх хĕр-тантăшĕ пулса тăчĕ. Чăваш хĕрĕсем пĕр пӳлĕмре пĕр çемъери пек пурăнма тытăнчĕç. Хулара пурăннă май, хĕрсем модăран юлас мар тесе, хăйсем валли çĕнĕ кĕпесем çĕлеттерчĕç.

Хулара Зойăпа паллашас текен каччăсем сахал мар пулчĕç. Анчах та вăл пĕринпе те çывăхланмарĕ. Ваньăпа пăртак çӳрекелерĕ вăл, пĕвĕпе çӳллех мар каччă унăн кăмăлне каятчĕ. Ваня вара ăна юратсах пăрахрĕ, пĕрле пулма ӳкĕтлерĕ. Рита та ырларĕ çак шухăша. Вăл темле ӳкĕтлесен те Зоя хирĕç чĕнмерĕ. Унтан темшĕн Ваньăпа çӳреме пач пăрахрĕ.

— Мана ялта савни кĕтет, — терĕ хĕр, куççульне шăлнă май. Çуралса ӳснĕ ялĕнче Зойăна чăнах та Виктор ятлă каччă кĕтнĕ-мĕн.

Вăл вырăнти колхозра ĕçлет. Механизатор. Мĕн ачаран ашшĕ-амăшĕ япăх воспитани панăран, Виктор хăй тантăшĕсемпе те, ялти ытти çынсемпе те йĕркеллĕ калаçма вĕренеймен. Ĕçкĕпе те иртĕхет, çапăçкаланисем те пулкаланă. Çакна Зоя пĕлнĕ-ха. Ку енĕпе ашшĕпе амăшĕ те асăрхаттарман мар.

Малалла

Шупашкар, тăван ялăм пекех

Йышăнатăн хаваслăн мана.

Эп санран ютшăнас çук текех,

Калаçар-ха санла пĕр кана.

Çулсерен эп санпа курнăçал,

Кашнинче чаплăрах курăнан.

Пытараймăп тек хам савнăса:

Асăрхатăп çĕнелнĕ сăнна.

Уйрăмах скверсемпе парксенче

Кăмăллă уçăлса çӳреме.

Пĕр çӳп-çап тени çук вĕсенче,

Калăн, çын алран ним ӳкермен.

Çавăнпа та Раççей шайĕнче

Пултăн эс пуринчен те таси,

Чи хитри — хитрисен хушшинче,

Эп шанатăп: сан пур пуласси.

Çавăнпах хĕпĕртетĕп санпа:

Вĕрентетĕн пире ĕçлеме.

Çирĕп сывлăх, вĕй-хал çеç эс пар

Йывăрпа нушана çĕнтерме.

Çут малашлăхлă эс, Шупашкар!

Кунсерен хитрелен, чечеклен!

Чун пилленĕ сана мăн Пăлхар.

Ун пекех хăватпа эс çĕклен!

Тавра курăмлă çын айван мар,

Вăл çынра иксĕлми тавçăрулăх.

Витлешни те унпа аван мар, —

Пурнăçра вăл ялан пуçаруллă.

Ачаран вуласран пушанман,

Пинлесе кĕнеке шĕкĕлченĕ.

Каласа панипе çырлахман,

Кирлине хăй пĕлесшĕн тĕпченĕ.

Тĕнчере мĕн пулса иртнине

Çав çынран тĕплĕнрех кам-ши пĕлĕ?

Темиçе çĕр çултан пуласне

Нострадамус çеç пĕлнĕ тет ĕлĕк.

Тăнлă-пуçлă çынсем — ăсчахсем —

Халăхшăн мĕн чуль ĕç пуçарман-тăр.

Вĕт вĕсем те-çке, пирĕн йăхсем,

Тĕнчене урăхла çуралман-тăр.

Çавăнпах та кашни ĕçлĕ çын

Ăс-тăнне туптама ан ӳркентĕр.

Анăрасшăн ан ĕçтĕр краççын...

Ыйхăран хĕвелпех-и çĕклентĕр.

Ир-ирех пуçăнса хăй ĕçне

Кунĕпех тăрăшса пурнăçлатăр.

Тухайсассăн пĕр ĕçĕн вĕçне,

Теприне пĕр сăмахсăр пуçлатăр.

Мĕншĕн çын космоса вĕçнине

Çĕр ĕçченĕ те лайăх ăнлантăр.

Пурнăçа вĕренсе, кулленех

Тавра курăмлăхĕ анлăлантăр.

Ун чухне пурнăçра вăл тинех

Никамран та пĕр утăм та юлмĕ.

Тухнă тарăн тăвар тутине

Тутанни пач унран ӳлĕм кулмĕ.

Ĕç çынни паян сумра-и,

Хисепре-и çĕршывра?

Уçсăн калама хăратăп:

Вĕçĕ çухалать шывра.

Мĕншĕн çакăн пек калатăп,

Мĕн хистерĕ-ха мана?

Эп çавна кăна чухлатăл:

Халĕ урăх самана.

Уявсем ав йышлăланчĕç,

Ĕлĕкрех кун пек пулман.

Халăх та самай лăпланчĕ, —

Май çук пурнăçран юлма.

Пурнăçра пулать кун пек те:

Каннă чух ĕçлемелле.

Çак чăнах-ши чун илпекĕ?

Çын сивлет кун пек меле.

Кирлĕ мар чухне канатпăр

Пĕр кун мар, икшер эрне.

Ĕç çинчен йăлтах манатпăр, —

Йывăр Турă чурине.

Каннинчен курмасть çын усă, —

Ун кĕсйи çеç çӳхелет.

Пулĕччĕ алтмашкăн пусă

Çул парса пур мехеле.

Йăлана пăсас та марччĕ,

Выляс марччĕ халăхпа.

Касăлсан йĕрке тымарĕ

Чун ан кӳттĕр хурлăхпа.

Çĕрулмийĕ,

Панулмийĕ —

Кĕр мăнтăрĕ.

Ял-йыш тарĕ.

Çитрĕ авăн,

Пиçрĕ кавăн.

Пуç çавăрнă купăсти,

Хĕпĕртет пахча ăсти.

Хĕл каçмалăх,

Юп курмалăх

Çимĕç çитĕннĕ кăçал.

Савăнмалăх,

Тав тумалăх

Тухăç илĕртет куçа.

Авăнсассăн,

Вăй хурсассăн

Пулĕ-çке пӳлме тулли.

Хăй ĕçне этем курсассăн

Савăкрах та, ав, кулли.

Шухăша путнă сăн-сăпатлă, кăвакарнă çӳçлĕ мучи, хирĕç пулакан çынсене сăпайлăн сывлăх сунса, кашни ир лесничествăна васкать. Ку вăл — Эрхип мучи. Тепĕр темиçе утăмран вăл вăрман уçланкине тухрĕ. Вăрманта çав тери шăп. Лапсăркка туратсем хускалмаççĕ, пĕр йывăç тăрри те хумханмасть, таврара пĕр сас-чӳ те çук. Тахçан пулса иртнисем аса килчĕç: вăрманта çара уран çӳреме, ачасемпе пĕрле çаран тăрăх чупма юратни. Халĕ ĕнтĕ акă мучи çитмĕл çулта...

Вăрманти шăплăха симĕс улатакка ăнсăртран татрĕ. Ун сассине илтсе çийĕнчех мăйпăран, кăсăя тата ьггти кайăксем хускалчĕç. Чун-чĕре хумханать. Вăрман тулли пурнăçпа пурăнать. Аякрах та мар турат шартлатса хуçăлни илтенчĕ. «Пăшисем иртсе кайрĕç пулас», — шухăшларĕ Эрхип мучи. Ик-виç минутран чакак та хăйĕн сассине пачĕ. Вăл йывăç хăвăлĕнчен пуçне кăларса çĕнтерӳçĕ пек чаклатса ларать: пакша кил-çуртĕнче хуçаланать вĕт-ха! Çӳлелле пăхсан та кăвак пĕлĕт курăнмасть, йывăç турачĕсем ăна пĕтĕмпех хупласа илнĕн туйăнать. Ĕмĕрхи хырсен хĕрлĕрех вуллисем, ятарласа çĕкленĕ колоннăсем пек, пĕлĕтелле кармашаççĕ.

Кирек мĕнле çанталăкра та илемлĕ вăрман. Ачаш та çепĕç тата мăнаçлă та унăн илемĕ. Шухăша путнă Эрхип мучи, тавралăхпа самант та киленме парахмасăр, вăрмана шаларах кĕчĕ. Хырпа чăрăш, хурăн тата ăвăс турачĕсем вăрман хуралçине саламлаççĕ.

Малалла

Такамăн чунĕ, манăн чуншăн çуннăн,

им-сип парса тем пăшăлтатрĕ çуттăн.

Ăна чунпа итлерĕм эпĕ сумлăн

ялан туйса хăй Турă тăнăн çуммăн.

Ман чун лăпланчĕ. Илтрĕм эпĕ тĕрлĕ

сĕнӳ-канаш. Пăлхавлă, хĕнлĕ-тертлĕ

кун-çулăмран — пурнăçăмран хам тĕллĕн

кайма хушмасть — хуть тĕлĕн, хуть ан тĕлĕн.

Тавах сана, хĕрхевлĕ вăрттăн сасă!

Кӳтсе çитсе эп сӳнессе туйсассăн,

чĕмрен кайса ӳксен, татах эс ассăн

сывлаччĕ манпа çумлăн — ят тухсассăн...

Тахçантанпах çырмастăп сăвăсем.

Тахçантанпах савмастăп никама та.

Савас текен пур кăмăла хăватăп,

пурнатăп çылăхран тухас тесе.

Тахçантанпах кĕтместĕп никама.

Тахçантанпах никамшăн та çунмастăп.

Чĕре чĕнмест — юнланнă, ĕннĕ ластăк.

Юн сивĕннĕ. Чун вилнĕ. Хусканмасть.

Татах чĕртсе хускатĕç-ши ăна?

Пĕр йăпатса, пĕр амантса турткалĕç?

Çавна: чăн юрату ку тесе калĕç?

Анчах кичем, салху çак йăлт мана.

Кичемлĕхре вилетĕп пулĕ эп?

Салхулăхра вилме пуль Турă çырнă?

Тулмарĕ кăмăл ман, каçмарĕ çылăх.

Хыт тĕмсĕлсе, мĕскĕнлĕхре вилеп...

Аллейăпа утса пыратăп.

Ик енĕпе те чăрăшсем.

Вĕсен хитрелĕхне туятăп:

Ытла та капăр тумĕсем.

Хĕл кунĕнче, тен, уйрăмах та

Туяп вĕсен илемлĕхне.

Тупаймăн нимĕнле сăмах та

Хурлас тесе эс вĕсене.

Шап-шурă шупăр-кĕрĕк — уртнă

Йăп-йăрăс пĕвĕсем çине.

Кун пек сăнпа камах-ши курнă,

Иртсе пыруçăн, вĕсене?

Хама парадри пек туятăп.

Хуралтисем-çке — чăрăшсем.

Вĕсен енне пуçа таятăп,

Салтаксене аса илсе.

...Яш каччăсем хурал тăраççĕ

Çĕршывăн тĕрлĕ чиккинче.

Вĕсем-и тăшманран хăраççĕ?

Çук, ун пекки пулман хальччен.

Хитрелĕхпе шав тĕлĕнтерччĕр

Паян, ыран та чăрăшсем.

Ыр хуралта кăна ирттерччĕр

Чикĕсенчи патвар яшсем.

Ма çитмест-ши тавçăрулăх

Пурнăçра хăш чух пире?

Ĕçчене çаран та улăх

Тунсăхлаççĕ пурпĕрех.

Кирлĕ пек чунпа туймастпăр

Çутçанталăк илемне.

Куçсăр пек, асăрханмастпăр

Кăткă тусăн çĕклемне.

Ав, пыл хурчĕ шыв ĕçесшĕн

Чăмрĕ мар-и каткана?

Çакăнпа эп ак мĕн тесшĕн:

— Уншăн кирлĕ такана.

Маçтăрласчĕ те хурасчĕ

Меллĕн, çывăхрах çĕре.

Кăшт шывне ярса парасчĕ,

Ĕçĕччĕ ăна пĕрех.

Çук-çке, çук, тавçăраймастпăр

Камсене мĕн кирлине.

Пуçсенче çавăраймастпăр

Кирлĕ пек шухăшсене.

Тусăмсем, мĕнрен килет-ши

Тавçăрулăх çитменни?

Çыннăн ăсĕ мăкалать-ши?..

Тен, ку пирĕн ӳркенни?

Ватăлăх пусса килсен те

Тивĕçе пач манар мар.

Паянхи яш çын вĕрентĕр

Тавçăруллăрах пулма.