Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çурхи хĕвел йăлл! кулса ăшшăн пăхать. Тӳпере вĕçен кайăк сасси илтĕнет. Шăнкăрчсем тахçанах вĕçсе килчĕç. Урамра çуллахи пекех туйăнать. Уй-хир, çаран, сăрт-ту, вăрман сăн-пичĕ улшăннăçем улшăнса пырать. Çутçанталăк хĕлтен вăраннă. Пĕтĕм тавралăх çурхи илĕртӳллĕ те чечен тĕспе çиçсе тăрать.

Çак вăхăтра çерçи васкамасăр вĕçсе анчĕ те, йывăç айккине пырса ларчĕ. Вăл çутçанталăкăн ырă вăхăчĕ килсе çитнишĕн хĕпĕртесе çунаттисене икĕ еннелле сарнă та, йывăç çывăхĕнчи айлăмра ташă пуçларĕ. Нумай та вăхăт иртмерĕ пулĕ, пахча енчен ун еннелле кушак йăпшăнса пырать. Вăхăтра курса ĕлкĕртĕм эпĕ çакна, телейлĕ вĕçен кайăка тытма памарăм.

Юмахри пек илемлĕ, хĕпĕртӳллĕ кунсенче камăн-ха пӳртре пăчăхса ларас килтĕр? Тарават хĕвел тулалла туртать, юнашарти вăрмана çитсе курма чĕнет.

Акă эпир пĕр вырсарникун хамăн çывăх юлташпа вăрмана тухса кайрăмăр. Пĕр-пĕринпе калаçса та шӳтлесе утса пынă май вăрмана çитнине те сисмерĕмĕр. Вăрман çывăхне çитсен кайăк-кĕшĕк сасси илтĕннине туйрăмăр.

— Епле хитре юрлаççĕ! — терĕ манăн юлташ, вăрман сассине савăнăçлăн тăнласа.

Пиртен инçех те мар куккук сасси илтĕнсе кайрĕ. Вăрмана шалтан-шаларах кĕрсе пыратпăр. Çулçă кăларнă йывăçсем лăпкă çил вĕрнĕ май пĕр-пĕрин еннелле пуç тайнăнах туйăнать, сывлăх сунса кĕтсе илеççĕ тейĕн вĕсем пире.

Малалла

1

Чĕлхеçĕ, калаçатăн эс чĕкеçĕн,

Çĕклен тăван сăмахăмăр шайне,

Ун саккунне, ун виçине тĕпчетĕн

Хушасшăн хыпăнатăн ун вăйне.

Чĕлхе йăлттамĕн чĕрĕ вылявне

Асамçă пек сăнанăçем, ĕçтешĕм,

Кала, чăваш падежĕсен шутне

Хăçан кĕртетĕн юрату падежĕ?

2

Апостол, эсĕ уçнă аслă чăнлăх

Тымар ярать кашнин чун-чĕринче.

Сăпайлăх, чыслăх, çураçулăх, хăтлăх —

Ак мĕн сăваплă эс çырнисенче.

Хĕрес хурса пуç тайнипе пĕрлех,

Таса атте, санран çакна ыйтатăп:

Хăçан-ши юрату ячĕпеле

Ятарласа евангели хыватăн?

3

Хисеплĕ Президентăмăр, сана та

Хĕвел шевли пек ăшăтать илем:

Çурхи çеçке пек вăранать соната

Ик йăлтăр куç вут-çулăм сапнăçем...

Телейлĕ çĕклену самантĕнче

Сан кăмăлу та уççине эп сисрĕм,

Эппин, кала: ертӳçĕ йышĕнче

Хăçан пулать-ши юрату министрĕ?

Сирень шăрши чуна уçăлтарать.

Çут хурт çути йăлтăртатать сад сĕмĕнче.

Çак вăхăтра ĕç шухăшĕ тарать,

чеченлĕх, çепĕçлĕх выртать чĕре çинче.

Чун шухăшĕ вĕçсе çӳрет çӳлте.

Сăваплăх туйăмĕ сăвап пекех таса.

Эп вăрттăн тарăнăшсене çитеп,

чĕр çутçанталăка савса та мухтаса.

Йăл! çутăлчĕ ак çăлтăр тӳпере.

Ман çăлтăр! Курăн, ан пытан эс çĕрĕпе!

Ах, çак ытарайми илем пире

асамлă эмел пек — чуна та чĕрене.

Хальччен курман пуль эп кун пек çутта:

пĕр тухатать сенкер хĕмпе, пĕр илĕртет,

çĕн вăй-хăват манра вăл çуратать —

кун пек чухне Турра, Турра курать этем...

Самант пек — пурнăç, е — пин çуллăх тейĕн.

Е тепĕр чух тĕтре пек, тĕлĕк пек

вăл сирĕлет — вĕçсе иртен телейĕн.

Мĕскер теме пулать ку тĕлĕшпе?

Мĕскер теме? Кама мĕнле Тур çырнă.

Эп хам шеллеп пурнăçа мар, вута,

чунри вута, вăл чи хакли ыр çыннăн,

çав çухалать, сӳнет, çав макăртать.

Вут — ялкăшса — çут тĕнчене çутатрĕ.

Çап-çутă турĕ пĕтĕм тĕнчене!

Сӳнет те çухалать ак: çук ниçта та.

Те çавăнпа мана хăйпе чĕнет.

Пин çуллăха... Çук, çук, каймастăп эпĕ.

Тен, каяймастăп? Тĕттĕм малашра

яшлăхри пек вутсем çунаймĕç тетĕп.

Телейлĕн çунтăм эпĕ яшлăхра!

Унта пурте юрлатчĕ те ташлатчĕ.

Хăш хушăра самант пек, тĕлĕк пек

йăлт иртрĕ? Каласамччĕ, шухăшлавçă.

Мĕскер эс шухăшлан ку тĕлĕшпе?

Çĕнĕ Улхаш ялĕнче

Марье ятлă хĕр ӳсет.

Сар хĕр ашшĕ килĕнче

Такама та килĕшет.

Картара сăвать ĕне,

Кĕтӳ тухса хăвалать.

Картишри чăх-чĕппине

Тул сапса тăрантарать.

Апатланса тăрансан —

Хире ĕçе каймалла.

Хĕвел ансан, каç пулсан,

Клуба тухса чупмалла.

Шăллĕпеле йăмăкне

Йăпатма та ĕлкĕрет.

Пушă вăхăт пур чухне

Кĕпе çăвать, тĕр тĕрлет.

Юратаççĕ Марьене

Пирен ялăн каччисем.

Ăмсанаççĕ ĕçчене

Касăри хĕр-тантăшсем.

Тĕттĕмленессе кĕтсе Мартин лупас айĕнчи каска çине ларчĕ, сигарет тивĕртсе ячĕ. Хăрасса хăрамасть-ха вăл, колхозăнне вăрлассине пысăк çылăх вырăнне хумасть. Хăшĕсем ав утă-улăм-и, çĕрулми-тырă-и — пайтах сĕтĕреççĕ. Юлашки вăхăтра пушшех асса кайрĕç. Ара, колхоза часах пĕтереççĕ текен хыпар сарăлнă та...

Хӳрĕ кăмăллăскер, Мартин ямăттине ытлашши хапсăнаканах марччĕ-ха. Халь вара çынран юлас мар терĕ-ши?.. Арăмĕ те, Улита, кашни кун мăртлатать: «Çав сайхалăха юсаймастăн, арçын пулать-и санран? Ыттисен арçыннисене пăх-ха, ялан килшĕн тăрăшаççĕ...»

Сайхалăх кашти çинчен сăмах пырать. Вăл чăнах та çĕрĕшнĕ, икĕ вырăнта халь-халь хуçăлас пек. Вăт çавна улăштармалла. Колхоз пилорами таврашĕнче пĕрене-кашта — купи-купипе. Çĕкле те кил. Хурал çук. Çав тĕллевпе «вăрра» тухма пуçтарăннă та Мартин. Пилорами аякрах мар. Каяс килмест те, уттармаллах пуль. Улита мăртăхма чарăнтăр. Сайхалăхне те юсаса лартĕ, мĕнрен япăх?

Сарай алăкне уçса Мартин йĕри-тавралла пăхса илчĕ. Тĕттĕмленчĕ хайхи. Çапах та ăшра лăпкă мар. Вăрра каймалла-çке! Çитменнине тĕлĕк аса килет. Паçăр Мартин, пăртак сыпнăскер, кĕлетри кивĕ диван çинче кăтăш пулнăччĕ. Пулать вĕт япала — ухмахла тĕлĕк курнă. Кӳршĕ хĕрарăмĕ, качча каймасăрах виçĕ ача çуратнă Христина, ăна шĕвĕр пӳрнипе кăчăк туртать пек. Ку ун патнелле çывхарать кăна — лешĕ, каскăн качака, якăлт çеç айккинелле сикет, аскăнчăклăн ихĕлтетет. «Колхоз пурлăхне мар, мана хапсăн эс, Мартин, мана! Атту синкер курăн таçта, синкер!..» Вăт якăлти! Пит кирлĕ пуль эс...

Малалла

Çĕршывăм, сăвăçусене пилле, —

Юр витĕрех ешерччĕр çеçпĕлле,

Çут çăлтăрăн хĕмленччĕр таврара

Илемлĕ вут чĕртсе кашни чунра, —

Çĕршывăм, сăвăçусене пилле.

Çĕршывăм, сăвăçусене ĕнен,

Вĕсем — çунатсăр эс ĕненмесен:

Çĕмрен пек çĕкленеймĕç тӳпене,

Сĕрен пек ыталаймĕç тĕнчене, —

Çĕршывăм, сăвăçусене ĕнен.

Çĕршывăм, сăвăçусене упра,

Вĕсем — хĕвел пек, сывлăш пек тупра,

Ни ылтăнла тупаймăн вĕсене,

Ни кĕмĕлле илеймĕн вĕсене, —

Çĕршывăм, сăвăçусене упра!

Сап-сарă тумлă кĕркунне…

Саватăп эпĕ ун кунне.

Çĕрти чĕр ылтăн пуххине

Сив çил пырса пăлхатнине.

Шап-шурă хурăн речĕсем

Çăтăлтатса калаçнине,

Хресчен пӳлме-кĕлечĕсем

Тыр-пулпала каçрăлнине.

Кĕр мăнтăрпе кĕрекере

Тус-тăванпа савăннине.

Ак мĕншĕн эп савап кĕре —

Вăл тӳрлетет авăннине.

Çу каçипех мĕн вăй хуни

Паян йăлтах куçпа курни:

Сĕтел çинче ĕçме-çими,

Эппин, пурнать чăваш çынни.

Анне пĕçернĕ хура çăкăр

Шăрши пӳрт ăш-чикне тулать.

Ӳт-пӳ те шерпет сыпнăн, кăкăр

Ыр канăçпа туллин сывлать.

…Ачалăха эп астăватăп:

Уй-хир каçалăкĕ, явкай…

Лăш канмалла апатланатпăр,

Çăкăр чĕлли — тутланнă пай.

Хирте апачĕ те çав кăйттă,

Чĕре сурилĕх лар та кан.

Ир тăнăран килет-и кăтăш,

Уйра çуках иккен пукан.

Кунта хыт çăкăр та кулачă,

Ĕçле, эс пулăн уй патши.

Пуç тăрринче тăри юрлатчĕ…

Хирте-и çăкăр ытлашши?

Çулçине шутлать ват ăвăс

Пирĕн кантăк умĕнче.

Кĕрхи кун ытла та тăкăс

Кур, шывланнă чӳрече.

Çулçăсен хитре эртелĕ

Вĕлтĕр! Вĕçрĕ çĕр питне.

Калăн, туйăн теветкеллĕн

Кĕр хывать–çке кĕпине.

Каç хĕвелĕ пек кĕр пичĕ

Саррăн-хĕрлĕн ялкăшать.

Тутлă çимĕçĕн терпечĕ

Пахчара халь йăлт кушать.